Πολυπολιτισμικότητα, «θετικές δράσεις» και προσλήψεις στα Σώματα Ασφαλείας

Του  Γιάννη Κολοβού* Περιοδικό Ρεσάλτο (τεύχος 33) Πολύ αποκαλυπτικές, για όσους μπόρεσαν να διακρίνουν τα πραγματικά τους νοήματα, ήταν οι παραινέσεις του αρχηγού της Μητροπολιτικής Αστυνομίας του Λονδίνου Sir Ian Blair κατά την διάρκεια πρόσφατης επίσημης επίσκεψής του στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τα ρεπορτάζ των εφημερίδων (1) ο Sir Ian υπογράμμισε ότι δεν μπορούν να υπηρετούν στην Αστυνομία άτομα που οι ίδιοι ή συγγενείς τους (!) είναι μέλη ακροδεξιών οργανώσεων [μάλιστα, στο σχετικό ρεπορτάζ γίνεται αναφορά στο BNP (Βρετανικό Εθνικό Κόμμα)]. Επιπλέον, ο Sir Ian προέτρεψε την ηγεσία της ΕΛ.ΑΣ. «Να προσλάβετε αλλοδαπούς αστυνομικούς για να περιορίσετε την εγκληματική δραστηριότητα στην Ελλάδα ... [Έτσι ώστε] να υπάρχει καλύτερη προσέγγιση των μεταναστών και να διευκολύνεται η εξιχνίαση εγκλημάτων με δράστες αλλοδαπούς» και τόνισε ότι το βασικό κριτήριο για τις κρίσεις και τις προαγωγές είναι η επάρκεια σχετικά με την αντίληψη της διαφορετικότητας. Από τις δηλώσεις αυτές φαίνεται ότι η αχαλίνωτη πολυπολιτισμικοποίηση και πολιτική ορθότητα που διατρέχει όλη την Βρετανική ελίτ οδηγεί σε τραγελαφικές καταστάσεις. Κατʼ αρχάς, ο αποκλεισμός από τις προσλήψεις λόγω συμμετοχής σε ένα πολιτικό κόμμα όχι μόνο του αιτούμενου την πρόσληψη, αλλά και κάποιου συγγενούς του (αλήθεια μέχρι ποιού βαθμού εισάγει μία έννοια οικογενειακής ευθύνης. Δηλαδή ένα μέλος της οικογένειας θεωρείται – κατά την προτροπή του Sir Ian - συνυπεύθυνο για τις πολιτικές επιλογές ενός άλλου μέλους και μάλιστα θα υφίσταται και συνέπειες! Επιπλέον, όπως έχει παρατηρηθεί και στην Ελλάδα, ο ορισμός κάποιου ως «ακροδεξιού» είναι σχετικός καθώς κατά καιρούς έχουν χαρακτηρισθεί έτσι διάφορα πρόσωπα τα οποία δεν έχουν σχέση με την ακροδεξιά, αλλά που με την στάση τους ή τις δηλώσεις τους ενόχλησαν το πολιτικό, ακαδημαϊκό και δημοσιογραφικό κατεστημένο της χώρας μας. Ενδεικτικά να αναφερθεί ότι το BNP είναι ένα αξιοπρεπές κόμμα της ριζοσπαστικής Δεξιάς με δεκάδες εκλεγμένους δημοτικούς συμβούλους σε όλη την χώρα, με εκλεγμένο δημοτικό σύμβουλο στον Δήμο του Λονδίνου στις πρόσφατες εκλογές και με συνεχώς αυξανόμενη επιρροή σε περιοχές όπου παλαιότερα κυριαρχούσε το Εργατικό Κόμμα. Σύμφωνα με την Βρετανική νομοθεσία για τις φυλετικές σχέσεις (Race Relations Amendment Act) ο δημόσιος τομέας υποχρεούται να προωθήσει ενεργά την ισότητα, τις καλές διακοινοτικές σχέσεις και να εξαλείψει τις διακρίσεις. Αν αυτό δεν πραγματοποιηθεί, η Επιτροπή Φυλετικής Ισότητας μπορεί να το επιβάλλει μέσω δικαστικής πίεσης. Πιο συγκεκριμένα, όλοι οι δημόσιοι οργανισμοί από την αστυνομία και τις Ένοπλες Δυνάμεις μέχρι τα κοινοτικά συμβούλια, τα σχολεία και το BBC έχουν την νομική υποχρέωση να δημοσιοποιήσουν προγράμματα φυλετικής ισότητας και να παρακολουθούν την εθνοτική σύνθεση του εργατικού τους δυναμικού. Η ΕΦΙ θα αστυνομεύει την εκπλήρωση αυτών των υποχρεώσεων και έχει την εξουσία να εκδώσει ειδοποίηση συμμορφώσεως προς οποιαδήποτε δημόσια υπηρεσία που φαίνεται να αποτυγχάνει στην εκπλήρωση των υποχρεώσεών της. Επιπλέον, η ΕΦΙ θα μπορεί να κινηθεί δικαστικώς κατά εκείνων που εξακολουθούν να μην ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις αυτές (2). Στους αρχηγούς των αστυνομικών δυνάμεων της Βρετανίας τέθηκαν στόχοι προκειμένου, μέχρι το 2009, οι αστυνομικές δυνάμεις να γίνουν φυλετικώς αντιπροσωπευτικές των κοινοτήτων τις οποίες υπηρετούν, μέσω της αύξησης του αριθμού των αστυνομικών που προέρχονται από μειονοτικές ομάδες. Σύμφωνα με τους στόχους αυτούς, μέχρι το 2009 το 7% των αστυνομικών στην Αγγλία και στην Ουαλία θα πρέπει να προέρχεται από μειονότητες. Το τρέχον ποσοστό μειονοτικών αστυνομικών είναι 3,5% (3). Τέτοιες, όμως, προσπάθειες καταπολέμησης των «διακρίσεων» στην εργασία οδηγούν σε αντίστροφο ρατσισμό εις βάρος των γηγενών καθώς ουσιαστικά εκτρέπονται σε ποσοστώσεις, με αποτέλεσμα να δημιουργείται δυσφορία στους τελευταίους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση των προσλήψεων στην αστυνομία του Avon και Somerset η οποία ήθελε να προσλάβει 180 άτομα και έλαβε σχεδόν 800 αιτήσεις. Από αυτές, 186 αιτήσεις από λευκούς άνδρες απορρίφθηκαν εξαρχής λόγω της φυλής και του φύλου τους. Τελικά, από τις 180 θέσεις, το 49% καλύφθηκε από λευκές γυναίκες, το 4% από άνδρες από εθνοτικές μειονότητες και το 1% από γυναίκες από εθνοτικές μειονότητες. Κάποιοι από τους απορριφθέντες λευκούς κατέφυγαν στην δικαιοσύνη η οποία απεφάνθη ότι η εν λόγω αστυνομία, με την εφαρμογή της συγκεκριμένης πολιτικής προσλήψεων, παραβίασε την νομοθεσία περί διακρίσεων λόγω φύλου και φυλής. Η συγκεκριμένη πρακτική καταδικάσθηκε τόσο από την Αστυνομική Ομοσπονδία όσο και από την Επιτροπή για την Φυλετική Ισότητα (4). Μία αντίστοιχη πρακτική διακρίσεων εις βάρος των λευκών Βρετανών στις προσλήψεις παραδέχθηκε και η αστυνομία του Gloucestershire όταν ένας από τους απορριφθέντες υποψηφίους κατέθεσε μήνυση εις βάρος της. Η εν λόγω αστυνομία παραδέχθηκε ότι απέρριψε παρανόμως τις αιτήσεις 108 λευκών υποψηφίων μόνο και μόνο γιατί ήταν λευκοί και άνδρες ενώ σκοπός της ήταν να αυξήσει τα ποσοστά των γυναικών και των προερχομένων από εθνοτικές μειονότητες ώστε να «πιάσει» τους (υψηλούς) στόχους που έχουν τεθεί από την κυβέρνηση (5). Αν στην θέση της λέξης «λευκός» βάλουμε την λέξη «Έλληνας» τότε θα πάρουμε μία εικόνα από τα αποτελέσματα της εφαρμογής αντίστοιχων μέτρων στην Ελλάδα. Πάντως, το σκεπτικό που προκάλεσε αυτήν την πρακτική, πάντα ενυπάρχει στις περιπτώσεις προσλήψεων ειδικά σε δημόσιες υπηρεσίες όπως η Αστυνομία, η Πυροσβεστική, το Εθνικό Σύστημα Υγείας κλπ. Ειδικά για την περίπτωση της Αστυνομίας, ήδη εκφράζεται δυσφορία από λευκούς αστυνομικούς οι οποίοι θεωρούν ότι συνάδελφοί τους που προέρχονται από εθνοτικές κοινότητες παίρνουν προαγωγές λόγω της καταγωγής τους και όχι λόγω της αξίας τους, ενώ ακόμα και ο ίδιος ο Πρόεδρος του Εθνικού Συνδέσμου Μαύρων Αστυνομικών Ray Powell υπογράμμισε τον κίνδυνο πρόσληψης αστυνομικών από εθνοτικές κοινότητες προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι, οι οποίοι όμως αστυνομικοί να μην πληρούν τα κριτήρια και να μην έχουν το απαραίτητο επίπεδο (6). Και πώς να έχουν το απαραίτητο επίπεδο όταν, σύμφωνα με τις προτροπές του Sir Ian, το βασικό κριτήριο για τις κρίσεις και τις προαγωγές είναι η επάρκεια σχετικά με την αντίληψη της διαφορετικότητας, και όχι οι αστυνομικές και διοικητικές ικανότητες του κάθε αστυνομικού ανεξαρτήτως εθνοτικής καταγωγής ή θρησκείας; Σύμφωνα με μελέτη της ΜΙ5, η οποία διεξήχθη αμέσως μετά τις βομβιστικές επιθέσεις της 7ης Ιουλίου του 2005 αλλά δημοσιοποιήθηκε μετά τις απόπειρες του καλοκαιριού του 2007, περίπου οκτώ φανατικοί μουσουλμάνοι εργάζονται στις αστυνομικές δυνάμεις της χώρας είτε ως αστυνομικοί είτε ως πολιτικό προσωπικό ενώ υπάρχει και ο φόβος «εν υπνώσει» πυρήνες της Αλ Καϊντα να προσπαθούν να εισχωρήσουν και σε άλλους δημόσιους οργανισμούς προσπαθώντας να εκμεταλλευθούν τις προσπάθειες αύξησης του ποσοστού των εργαζομένων που προέρχονται από εθνοτικές κοινότητες (7). Όπως σχολιάζει η εφημερίδα Daily Mail: «Διερεύνησε κάποιος το παρελθόν εκείνων τους οποίους υποψιαζόμαστε για δεσμούς με την τρομοκρατία; Μελέτησε τις απόψεις τους; Εξέτασε την αφοσίωσή τους; Ή αυτοί οι στοχασμοί παραμερίσθηκαν στην προσπάθεια να επιτευχθούν οι πολιτικώς ορθοί στόχοι προσλήψεων; Ήμασταν τυχεροί που αποφύγαμε μία εθνική τραγωδία την προηγούμενη εβδομάδα. Πρέπει να συνεχίσουμε να επαφιόμαστε μόνο στην τύχη;» (8). Πάντως και η «καλύτερη προσέγγιση των μεταναστών» η οποία κατά τον Sir Ian επιτυγχάνεται με τις αυξημένες προσλήψεις μελών μειονοτήτων και με την συγκρότηση μειονοτικών ομάδων αυτοϋποστήριξης δεν φαίνεται να είχε ουσιαστικά αποτελέσματα με τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς της Βρετανίας. Ο υποδιοικητής της Scotland Yard και εθνικός συντονιστής για θέματα αντιτρομοκρατίας Peter Clarke καυτηρίασε την ελάχιστη συμβολή της μουσουλμανικής κοινότητας στις αντιτρομοκρατικές προσπάθειες λέγοντας: «Πρέπει να αυξήσουμε την ροή πληροφοριών που προέρχεται από τις (εθνοτικές και θρησκευτικές) κοινότητες. Σχεδόν όλες οι ποινικές διώξεις προέρχονται από πληροφορίες που ήρθαν από το εξωτερικό, από τις υπηρεσίες πληροφοριών ή από τεχνικά μέσα. Λίγες έχουν μέχρι στιγμής προέλθει από αυτό που κάποιες φορές αποκαλείται πληροφόρηση από τις κοινότητες» (9). Στην χώρα μας ο αρμόδιος υπουργός Προκόπης Παυλόπουλος έχει ήδη εκφραστεί υπέρ των θετικών διακρίσεων, των θεσμοθετημένων δηλαδή διακρίσεων εις βάρος των Ελλήνων και υπέρ των μεταναστών στην εργασία και άλλου. Όπως δήλωσε ο ίδιος σε διημερίδα που διοργάνωσε το ΙΜΕΠΟ το 2004 «η ισότητα πρέπει να είναι αναλογική ισότητα (sic), που σημαίνει ότι ίση μεταχείριση ουσιωδώς όμοιων καταστάσεων και άνιση μεταχείριση ουσιωδώς ανόμοιων καταστάσεων (sic) με την έννοια ότι το κράτος οφείλει να παρεμβαίνει με θετικά μέτρα για να αποκαταστήσει την ισότητα, όπου αυτή δεν μπορεί να αποκατασταθεί κάτω από τις συνήθεις συνθήκες. Και σε αυτό πρέπει να είμαστε γενναίοι και πρέπει να το πάρουμε απόφαση» (10). Όπως σχολιάζει σχετικά ο ινδικής καταγωγής επιστημονικός ερευνητής του Ιδρύματος Hoover Dinesh DʼSouza «ο φιλελεύθερος αντιρατσισμός εγκρίνει τις διακρίσεις [υπέρ των μειονοτήτων] υπό την αιγίδα του κράτους. Κατά κάποιο παράδοξο άλμα της ιστορίας, ο αντιρατσιστής μεταβλήθηκε σε εικόνα και ομοίωση του εχθρού του» (11). Το γεγονός ότι η σχετική νομοθεσία της ΕΕ έχει ήδη ενσωματωθεί στην εθνική μας νομοθεσία σημαίνει ότι σε λίγα χρόνια θα έχουμε και στην χώρα μας καταστάσεις όπως οι προαναφερθείσες στην Βρετανία. Αυτές όμως δεν αναφέρθηκαν σε κανένα από τα ρεπορτάζ που προέβαλαν την πρόσφατη επίσκεψη του αρχηγού της Μητροπολιτικής Αστυνομίας του Λονδίνου στην χώρα μας. Παραπομπές 1) Μαρνέλλος Γιώργος «Μάθημα Σκότλαντ Γιάρντ για την ΕΛ.ΑΣ.» Ελευθεροτυπία 15/5/2008, «Σκότλαντ Γιάρντ: «Να προσλάβετε αλλοδαπούς»» Το Βήμα 15/5/2008. 2) Johnston Philip "Tough new race laws 'will cost millions'", The Daily Telegraph 4/12/2001. 3) Dodd Vikram “Diversity target is unrealistic say police chiefs”, The Guardian 31/3/2006. 4) De Bruxelles Simon “White man wins payout over police job race bias”, The Times 15/3/2006. 5) BBC News “Force admits rejecting white men”, 22/9/2006. 6) Hinsliff Gaby “White police claim racism”, The Observer 22/8/2004. 7) Wright Stephen “Al Qaeda fanatics working in police”, Daily Mail 7/7/2007. 8)“Terrorʼs friends among the police”, The Daily Mail [editorial] 7/7/2007. 9) Dodd Vikram “Al-Qaida thriving despite war on terror – Yard chief”, The Guardian 25/4/2007. 10) Πρακτικά διημερίδας ΙΜΕΠΟ, «Διαχείριση Μετανάστευσης: Η Ελληνική, Ευρωπαϊκή και Διεθνής Πραγματικότητα», 15/11/2004, http://www.imepo.gr/documents/Praktika15112004.pdf , σελ. 24 [Πρόσβαση στις 10/2/2006]. 11) DʼSouza Dinesh “The End of Racism”, The Free Press, New York 1995, p. 243 * Ο Γιάννης Κολοβός είναι επικοινωνιολόγος. Το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Το τέλος μίας ουτοπίας: η κατάρρευση των πολυπολιτισμικών κοινωνιών στην Δυτική Ευρώπη» μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πελασγός.

Η εξέλιξη του έθνους

Από Ιωάννα Τσιβάκου, ομότιμο καθηγήτρια Παντείου Πανεπιστημίου

΄Ολη η διαμάχη που έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα γύρω από το έθνος περιστρέφεται στο ζήτημα των απαρχών του ενώ θα έπρεπε να αφορά το παρόν και το μέλλον αυτού του τόπου. Εκείνο όμως που αξίζει να προσεχθεί, είναι πως η άποψη πως το ελληνικό έθνος έλκει την καταγωγή του από τα νεώτερα χρόνια, λίγο πριν από την επανάσταση του 21, το συνδέει αποκλειστικά με το αστικό κράτος και προδικάζει το τέλος του έθνους αφ’ ης στιγμής το κράτος καταργηθεί, ή, όπως ισχυρίζονται ορισμένοι, εξασθενήσει και σχεδόν εξουδετερωθεί υπό την πίεση των παγκοσμιοποιητικών ροών. Αυτή η σύμφυση κράτους – έθνους διατηρεί και την αμφιθυμία των μαρξιστικών στοχαστών, όπως και πολλών κομμάτων και μελών της παραδοσιακής αριστεράς σχετικά με το έθνος, διότι η διατήρησή του υπονοεί και εξακολούθηση του κράτους.

Πράγματι το έθνος συνδέεται με τον εκάστοτε κυρίαρχο πολιτειακό θεσμό μιας κοινωνίας, όταν ο θεσμός αυτός δεν ασκεί βία αλλά χρειάζεται για την επιβολή του κοινωνική νομιμοποίηση. Γι’ αυτό, όσοι με τα γραπτά τους υπονομεύουν το έθνος, τελικά βάλλουν εκούσια ή ακούσια κατά του σύγχρονου κράτους. Ο προβληματισμός λοιπόν πρέπει να μετατεθεί, και να μιλήσουμε ανοιχτά: πρώτον, αν είμαστε στην εποχή μας υπέρ ενός κράτους δικαίου ή όχι. Εννοείται πως δεν αναφέρομαι σε μελλοντικές καταστάσεις όπου πιθανόν καταστούν δυνατές άμεσες μορφές δημοκρατίας, οπότε και το σύγχρονο αντιπροσωπευτικό κράτος δεν θα έχει λόγο υπάρξεως. Και δεύτερον, αν θεωρούμε το έθνος γέννημα-θρέμμα του κράτους, ώστε η πορεία του δεύτερου να καθορίζει ντετερμινιστικά και την μοίρα του πρώτου.

΄Οσον αφορά το πρώτο ερώτημα, δεν θα επιχειρηθεί στο παρόν άρθρο εμπεριστατωμένη απάντηση. Αρκεί μόνο να παρατηρηθεί πως στην παγκοσμιοποιημένη οικουμένη των ημερών μας έχει ήδη γίνει αποδεκτή η αναγκαιότητα του κράτους (η χρηματοπιστωτική κρίση που διανύουμε το απέδειξε περίτρανα όπως και η εμφάνιση παγκόσμιων κινδύνων και η αντιμετώπισή τους, για παράδειγμα ο πρόσφατος υιός της γρίπης), γεγονός που αναγνώρισαν και τα αντι-παγκοσμιοποιητικά κινήματα. Με λίγα λόγια, η ίδια η πραγματικότητα έδειξε πως οι εδαφοποιητικές κινήσεις που επιμένουν στην κοινωνική ασφάλεια και δημοκρατία, και οι αποεδαφοποιητικές που διέπονται από τις ροές της πληροφορίας, του κεφαλαίου και της εργασίας, διασταυρώνονται και συμπλέκονται στα πεδία του κράτους, ωθώντας το βεβαίως σε θεσμικούς ανασχηματισμούς αλλά όχι διαλύοντάς το. Εάν λοιπόν το σύγχρονο κράτος ενισχύεται, γιατί πολλοί Έλληνες διανοούμενοι έχουν προσεταιριστεί την άποψη της κατάρρευσής του, χωρίς να εντρυφούν στα νέα παγκόσμια δεδομένα; Κι ακόμη, όσοι πονούν για το ελληνικό κράτος και με θλίψη διαπιστώνουν πως η αιτία των δεινών μας βρίσκεται στο αξιακό μας έλλειμμα, γιατί αποφεύγουν να δουν πως οι αξίες εκπηγάζουν από ένα κεντρικό ηθικό ιδεώδες, διαφορετικά παραμένουν έπεα πτερόεντα. Αν λοιπόν ως κοινωνία δεν συστήσουμε κεντρικό ηθικό ιδεώδες τροφοδοτικό των αξιών, τότε δεν μπορούμε να μιλάμε για αξιακό αναπροσανατολισμό του κράτους.

Αναφορικά με το δεύτερο ερώτημα, η απάντησή μας είναι πως το έθνος, ακόμη και στις περιπτώσεις που προϋπήρξε του αστικού κράτους, όπως συνέβη στον ελληνικό κόσμο, συνδέθηκε πάντα μ’ έναν πολιτειακό θεσμό λήψεως αποφάσεων. Είναι ενδεικτικό πως το όνομα ΄Ελληνες αποδόθηκε από τους αρχαίους στους κατοίκους των ελληνικών πόλεων αρχικά, κατά την διάρκεια των Περσικών πολέμων. Το γεγονός αυτό δείχνει αφ’ ενός επίγνωση της κοινής πολιτισμικής τους ταυτότητας, άρα αφύπνιση της εθνικής τους συνείδησης. και αφ’ ετέρου πως αυτή η εθνική συνείδηση ενεργοποιήθηκε όταν οι ελληνικές πόλεις θέλησαν εμπρός σε επίφοβες καταστάσεις να βρουν ηθικό στήριγμα προκειμένου να λάβουν από κοινού αποφάσεις κρίσιμες για την επιβίωσή τους. Βεβαίως έγκυροι μελετητές του έθνους, όπως ο Walbank και ο Kohn, συμπεραίνουν πως αφού οι ΄Ελληνες δεν είχαν ενιαία διοίκηση, δεν είχαν δηλαδή θεσπίσει μόνιμο τυπικό πολιτειακό θεσμό συνδεδεμένο με την λαϊκή κυριαρχία, δεν μπορούμε να αποδώσουμε στην αφύπνιση της κοινής τους πολιτισμικής ταυτότητας τον χαρακτήρα του έθνους. Εδώ όμως θα πρέπει να σταθούμε στην «από κοινού», λήψη των αποφάσεων, γεγονός που υποδηλοί την de facto δημιουργία ενιαίου πολιτικού κέντρου. Εκείνες τις στιγμές οι ελληνικές πόλεις, ως θεσμισμένα πολιτικά μορφώματα, συνασπίστηκαν για να δράσουν μαζί και αξιοποίησαν την εθνική τους ιδέα για να αντλήσουν θάρρος και να δεχθούν οικειοθελώς ατομικές θυσίες.

Κατόπιν αυτού δύναται κανείς να συμπεράνει πως το έθνος συνιστά από την φύση του οντότητα πολιτισμική, η οποία λαμβάνει την μορφή του υπέρτατου ιδεώδους προκειμένου να αποδώσει κύρος στις αποφάσεις ενός τυπικού θεσμού, όπως των πόλεων στην αρχαία Ελλάδα, αργότερα της συμπολιτείας, της κοινότητας και τελικά του κράτους. Όταν αλλάζουν οι πολιτειακοί θεσμοί τους οποίους στηρίζει το εθνικό ιδεώδες, αλλάζει και το περιεχόμενο του τελευταίου. Όμως δεν μπορεί να λειτουργήσει κανένας πολιτειακός θεσμός χωρίς βία, αν δεν συντροφεύεται από ένα κοινώς παραδεκτό ηθικό ιδεώδες που να του εξασφαλίζει την κοινωνική του νομιμοποίηση (εξαίρεση αποτελεί η αυτοκρατορία, η ανάλυσή της όμως θα μας πήγαινε πολύ μακριά)..

Ο θεσμός πρέπει να ιδωθεί ως το διπλό πρόσωπο του Ιανού, όπου την μια όψη του κατέχει ο τυπικός, υλικός θεσμός, και την άλλη ένα ηθικό ιδεώδες υποστηρικτικό του τυπικού θεσμού. Η εκκλησία για παράδειγμα, ως θεσμός δεν δύναται να ριζώσει στις ανθρώπινες ψυχές χωρίς την ιδέα του θείου, ο γάμος ως θεσμός αναπαραγωγής, για να υπάρξει, στηρίχθηκε επί μακρόν στην ιδέα του ιερού, και ούτω καθ’ εξής. Ακόμη και οι διεθνείς θεσμοί, όπως ο ΟΗΕ, δεν δύνανται να καθιερωθούν χωρίς μιαν ηθική, μεταφυσική ιδέα, αυτή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Κάθε ηθικό ιδεώδες είναι παράγωγο και καθοδηγητής της κουλτούρας που το ανέδειξε, και ως τέτοιο γίνεται ζωοδότρια πηγή νοήματος. Δεν πρόκειται για ιδέες που συλλαμβάνονται από κέντρα εξουσίας και επιβάλλονται στις ανθρώπινες κοινότητες, εξ ου και η λανθασμένη θέση πως το έθνος αποτελεί κατασκευή του κράτους. Τα ιδεώδη γεννώνται στους τόπους εργασίας και σχόλης, εκεί όπου οι άνθρωποι συναντώνται, επικοινωνούν και λύνουν τα προβλήματά τους. Βεβαίως ο τυπικός πολιτειακός θεσμός, και συγκεκριμένα το κράτος, ως θεσμός εξουσίας δύναται να παραποιεί την εθνική ιδέα προκειμένου να εξυπηρετεί τα δικά του συμφέροντα. Το γεγονός όμως αυτό δεν θα πρέπει να μας εμποδίζει να διακρίνουμε κάτω από τις κρατικές διαστρεβλώσεις την ισχύ των πολιτισμικών αξιών που συνέπηξαν το έθνος.

Η αναπυσσόμενη σήμερα διαμάχη για το έθνος σε όλες τις ισχυρές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης, υποκρύπτει την προσπάθεια των κυβερνήσεων να κατοχυρώσουν το κράτος τους και να το βοηθήσουν να προσαρμοστεί στις νέες παγκόσμιες εξελίξεις. Μια τέτοια προσαρμογή δεν δύναται να επιτευχθεί αν δεν έχει ήδη τροποποιηθεί καταλλήλως το εθνικό ιδέωδες. Για παράδειγμα, η μετατροπή μονοπολιτισμικών κρατών σε πολυπολιτισμικά, επιβάλλει υιοθέτηση νέων νομικών κανόνων, οι οποίοι όμως δεν πρόκειται να γίνουν σεβαστοί αν το εθνικό ιδεώδες δεν έχει εν τω μεταξύ μετασχηματιστεί. Αν δηλαδή το ιδεώδες του έθνους, το οποίο στο παρελθόν πριμοδοτούσε την κοινωνική σχέση ανάμεσα σε εγώ και οικείο άλλον, πατριώτη ή ομόγλωσσο και ομόθρησκο, δεν αλλάξει ώστε να συμπεριλαμβάνει στην έννοια της κοινωνικής σχέσης και τον ξένο, αλλοδαπό άλλον, τότε οι αναδιατάξεις των τυπικών κανόνων του κράτους δεν πρόκειται να ευοδωθούν.

Για να οικοδομηθεί το καινούργιο θα πρέπει να στερεωθεί στο παλιό. Να απαλλαχτεί το έθνος από τις κίβδηλες αξίες ενός παρηκμασμένου κράτους. Να διαφυλαχθούν όσες αξίες εξακολουθούν να αιμοδοτούν το κοινωνικό σώμα. Η δική τους αναδιαμόρφωση, διαπλάτυνση και εμπλουτισμός, θα προσδώσει στο αναθεωρημένο ηθικό ιδεώδες του έθνους την δύναμη που χρειάζεται η σύγχρονη ελληνική κοινωνία για να υπάρξει. Αντί λοιπόν να μας απασχολούν οι απαρχές του έθνους, θα πρέπει να προβληματιστούμε πάνω στο είδος των αξιών που θα πρέπει να συγκροτούν σήμερα το εθνικό μας ιδεώδες ώστε να παρωθούμαστε σε δημιουργική προσπάθεια ανασύνταξης του κράτους. Θέλουμε το έθνος μας να συμπεριλαμβάνει τις αρχαίες αξίες του πολίτη, της φιλίας και της αρετής, τις μεσαιωνικές της φιλευσπλαχνίας και της αγαθοεργίας, τις νεωτερικές της πολιτικής ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ατομικής αυτονομίας και αυθεντικότητας; Ας επιλέξουμε. Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να εφαρμόσουμε πολιτικές και εκκοινωνιστικές πρακτικές που προωθούν αυτές τις αξίες, και κυρίως να προσέξουμε την εκπαίδευση και την γλώσσα μας, ώστε να μην αφήσουμε τα παιδιά και τους θεσμούς μας να γίνουν έρμαια ενός προελαύνοντος παγκοσμιοποιημένου μηδενισμού.

Θα ήθελα τέλος να προσθέσω πως στις αρχές του 2000 προτάθηκε από ορισμένους ο «πατριωτισμός του πολίτη», ήτοι η δημιουργία κοινής συνείδησης πολίτη εντός της οποίας θα μπορούν να εντάσσονται οι διαφορετικές εθνικές ταυτότητες, ύστερα από πολιτικές ζυμώσεις σε δημόσια πεδία διαλόγου. Θεωρώντας πως τα εν λόγω πεδία σήμερα έχουν πλήρως υποκατασταθεί από τα τηλεοπτικά μέσα, η πρόταση αυτή δεν φαίνεται ρεαλιστική. Πέραν αυτού, η συνείδηση του πολίτη είναι ρευστή καθώς επηρεάζεται έντονα από την κοινωνική ταυτότητα. Αντίθετα, η εθνική ταυτότητα, επειδή σχηματίζεται από την παιδική ηλικία και ριζώνει στα άδυτα της μνήμης, προσφέρει την αναγκαία συναισθηματική σταθερότητα σε έναν κόσμο ρευστότητας. Γι’ αυτό επιμένουμε πως ο προβληματισμός θα πρέπει να στραφεί στις πολιτικές και εκκοινωνιστικές πρακτικές που θα προωθούν τις αναθεωρημένες εθνικές αξίες. Η αναθεώρηση της εθνικής ταυτότητας δεν οδηγεί στην κλειστότητα και στην φοβία απέναντι στον ξένο. Προσφέροντας συναισθηματική ασφάλεια στα μέλη του έθνους, επιτρέπει στην ατομική συνείδηση να ανοίξει άφοβα απέναντι στο διαφορετικό. Σε αυτή την περίπτωση, το εθνικό ιδεώδες γίνεται φάρος και για τους αλλοδαπούς που αναζητούν τόπο να τους παράσχει εκτός από τροφή, ελπιδοφόρο νόημα ζωής σε πλαίσια αλληλέγγυων σχέσεων.

ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ: Η ραγδαία εξελισσόμενη «δημοσιονομική κρίση», σηματοδοτεί το ξεκίνημα ενός επικίνδυνου «εμφυλίου πολέμου» ο οποίος, με αφετηρία την Ευρωζώνη, απειλεί να επεκταθεί σε όλες τις ανεπτυγμένες «δυτικές» οικονομίες

Η χθεσινή τοποθέτηση της γερμανικής Deutsche Bank, η οποία ανέφερε ότι, μία πιθανή χρεοκοπία της Ελλάδας θα ήταν μεγαλύτερη από αυτές της Αργεντινής και της Ρωσίας μαζί, ήταν τουλάχιστον αστεία - αν όχι κακόβουλη. Πόσο μάλλον όταν αναφερόταν σε ένα ποσόν ύψους 254 δις €, ίσο με το δημόσιο χρέος της χώρας μας - σε αντιπαράθεση με το δημόσιο χρέος της Αργεντινής (57,2 δις €) και της Ρωσίας (51 δις €), την εποχή της χρεοκοπίας τους (!)

Κατ’ αρχήν, μία ενδεχόμενη χρεοκοπία της χώρας μας δεν θα αφορούσε μόνο το δημόσιο χρέος, αλλά σχεδόν το σύνολο του εξωτερικού χρέους μας - το δημόσιο και το ιδιωτικό δηλαδή, το οποίο υπολογίζεται ότι ξεπερνάει τα 400 δις €. Είναι αυτονόητο άλλωστε ότι, εάν τυχόν πτώχευε η Ελλάδα, θα ήταν αδύνατον να μείνουν «ανέπαφες» οι επιχειρήσεις της - πολύ περισσότερο οι τράπεζες της.  Περαιτέρω, μία ανεπτυγμένη «δυτική» Οικονομία, όπως η Ελλάδα, είναι προφανές ότι έχει υψηλά επίπεδα δανεισμού, σε πλήρη αντίθεση με μία αναπτυσσόμενη Οικονομία, όπως η Αργεντινή και η Ρωσία στα τέλη του προηγουμένου αιώνα – πόσο μάλλον αφού δεν ανήκαν σε καμία διακρατική ένωση, αντίστοιχη με την ευρωπαϊκή. Ο πίνακας που ακολουθεί τεκμηριώνει την τοποθέτηση μας:

Πίνακας Ι: Δημόσιο χρέος  σε ποσοστά του ΑΕΠ, πρόγνωση για το 2014

Μέσος όρος των αναπτυγμένων Οικονομιών του G20	114 %
Μέσος όρος των αναπτυσσόμενων Οικονομιών του G20	35 %

Πηγή: MM (Goldman Sachs, EKT, Thomson Datastream, ΔΝΤ)

Η χρέωση των αναπτυσσόμενων Οικονομιών, ακόμη και σήμερα (πόσο μάλλον το 1998), είναι κατά πολύ χαμηλότερη - σε σύγκριση με την υπερχρέωση των ανεπτυγμένων, η οποία θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο στο άμεσο μέλλον.

Συνεχίζοντας, η Ιταλία είναι σε πολύ δυσμενέστερη θέση, ενώ αποτελεί έναν σημαντικά μεγαλύτερο κίνδυνο για το κοινό νόμισμα. Στο άρθρο μας «Έξοδος από την Ευρωζώνη», είχαμε επισημάνει τα παρακάτω:

“Οι «οικονομικές συνέπειες» της εξόδου ενός κράτους-μέλους για την Ε.Ε. είναι ανάλογες με το μέγεθος της Οικονομίας του. Η επαναφορά του αρχικού νομίσματος στη χώρα που εξέρχεται, σημαίνει την ανταλλαγή του με το Ευρώ. Ανεξάρτητα όμως από την ισοτιμία ανταλλαγής που αποφασίζεται, είναι πολύ πιθανόν οι ιδιοκτήτες του Ευρώ, οι Πολίτες δηλαδή της χώρας που παύει να είναι μέλος της Ευρωζώνης, να «ξεφύγουν» από την ανταλλαγή και να διατηρήσουν στην κατοχή τους τα αποταμιευμένα €. Επειδή λοιπόν δεν θα επιστραφούν αρκετά € στην κεντρική τράπεζα της εν λόγω χώρας, δεν θα μπορέσει αυτή με τη σειρά της να εξοφλήσει τις οφειλές της απέναντι στο Ευρωπαϊκό Σύστημα των Κεντρικών Τραπεζών (ΕΣΚΤ) – που όμως διατηρεί σαν εγγύηση (και θα παρακρατήσει «καταναγκαστικά») το σχετικά χαμηλό ποσοστό συμμετοχής της «τοπικής» κεντρικής τράπεζας στην ΕΚΤ. ……..Ο «πληθωρισμός εξόδου» μίας μικρής χώρας, είναι σχεδόν αμελητέος για όλες τις υπόλοιπες, ενώ μίας μεγάλης (όπως για παράδειγμα της Ιταλίας, η οποία διαθέτει πολλαπλάσια ποσότητα € από αυτήν της Ιρλανδίας), είναι εξαιρετικά επικίνδυνος.”

Ακριβώς λόγω των παραπάνω καταστροφικών συνεπειών για το € (ενδεχομένως και της «σκοτεινής επικινδυνότητας» της), η Ιταλία φαίνεται προς στιγμήν να μην ενοχλείται ιδιαίτερα, εκ μέρους των βόρειων ευρωπαϊκών χωρών. Επίσης σε πολύ άσχημη θέση είναι και η σημαντικά μεγαλύτερη από εμάς Ισπανία, σε σχέση με την οποία είχαμε επισημάνει τις εξής ιδιαιτερότητες, στο άρθρο μας «Δημοσιονομικές αναταράξεις»:

“Με το ξεκίνημα της αμερικανικής κρίσης των ενυπόθηκων δανείων χαμηλής εξασφάλισης, σταμάτησε απότομα η οικοδομική ανάπτυξη της Ισπανίας. Τον Ιανουάριο του 2008, οι τιμές των ακινήτων ήταν κατά -27% χαμηλότερες από τον αντίστοιχο μήνα του προηγουμένου έτους, ενώ για το 2008 υπολογίζεται μείωση της οικοδομικής δραστηριότητας κατά -72%. Το γεγονός αυτό θα έχει μεγάλες επιπτώσεις στις τράπεζες, το αργότερο όταν οι ιδιοκτήτες των ακινήτων θελήσουν να τα πουλήσουν, μη έχοντας τη δυνατότητα να ανταποκριθούν στις οικονομικές υποχρεώσεις τους (δόσεις δανείων).   

Φυσικά, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, οι ισπανικές τράπεζες έχουν τιτλοποιήσει τα ανυπόθηκα δάνεια, δημιουργώντας από αυτά τα γνωστά προϊόντα RMBS (retail mortgage backed securities). Σύμφωνα με τη Moody’s, το 2006 οι τράπεζες πούλησαν στις διεθνείς αγορές τέτοια προϊόντα αξίας 38 δις € - το 2007 ακόμη περισσότερα, συνολικής αξίας 62 δις €. Μετά το ξέσπασμα της κρίσης όμως, ακόμη και RMBS με αξιολόγηση ΑΑΑ πουλιούνται πολύ δύσκολα, καθώς επίσης σε πολύ χαμηλές τιμές (γύρω στο 55% της ονομαστικής τους αξίας).

Οι ισπανικές όμως τράπεζες, δεν είναι διατεθειμένες να πουλήσουν σε τόσο χαμηλές τιμές, αφού έχουν τη δυνατότητα να τα τοποθετήσουν σαν εγγυήσεις στην ΕΚΤ, έναντι βραχυπρόθεσμων πιστώσεων εκ μέρους της (!). Στην προκειμένη περίπτωση, η μειωμένη εκτίμηση εκ μέρους της ΕΚΤ είναι μόλις -18%, γεγονός που σημαίνει ότι οι τράπεζες, για κάθε «τιτλοποιημένο» ενυπόθηκο δάνειο τους, «εισπράττουν», δανείζονται δηλαδή από την ΕΚΤ, το 80% περίπου της αξίας του (κατά την άποψη μας, μία ιδιαίτερα ενοχλητική αυθαιρεσία εκ μέρους της ΕΚΤ, η οποία θεωρεί ότι «νομιμοποιείται» να ελέγχει άλλα κράτη, όπως το δικό μας, χωρίς η ίδια να ελέγχεται αντίστοιχα).

Η «αποφασιστική» ερώτηση όμως έχει σχέση με την πραγματική αξία των RMBS, τα οποία αξιολογούνται με ΑΑΑ. Εάν δηλαδή η αξιολόγηση τους βασίζεται στις αστρονομικές τιμές των κατοικιών πριν από το 2007, καθώς επίσης στις υπερτιμολογήσεις των μεσιτικών εταιρειών που εξασφάλιζαν την 100% χρηματοδότηση των ακινήτων, τότε τα ισπανικά RMBS δεν αξίζουν ούτε καν το χαρτί, επάνω στο οποίο «τιτλοποιήθηκαν».

Το χειρότερο δυνατόν σενάριο βέβαια θα ήταν τυχόν χρεοκοπία κάποιας από τις ισπανικές τράπεζες, οι οποίες έχουν τοποθετήσει τα RMBS σαν εγγύηση για τη λήψη δανείων εκ μέρους της ΕΚΤ. Τότε η ΕΚΤ θα ήταν υποχρεωμένη να ζητήσει η ίδια την εξόφληση των επί μέρους δανείων από τους Ισπανούς, οι οποίοι τα έχουν λάβει υποθηκεύοντας τις κατοικίες τους. Εάν δεν τα καταφέρει να εισπράξει αυτές τις απαιτήσεις, τότε οι ζημίες θα επιβαρύνουν την Ευρωζώνη – επομένως όλους τους Ευρωπαίους Πολίτες, οι οποίοι θα κληθούν να αναλάβουν τα χρέη της ΕΚΤ, χωρίς καν να ερωτηθούν προηγουμένως Πρόκειται λοιπόν για μία ωρολογιακή βόμβα στα θεμέλια της Οικονομίας της Ε.Ε., μεγάλης ισχύος, εξαιρετικά απειλητική, καθώς επίσης αποφασιστική για το μέλλον της – όπως και για το νόμισμα της”.                       

Ολοκληρώνοντας, ο πίνακας που ακολουθεί τεκμηριώνει το γεγονός ότι, πολλές άλλες χώρες της Ευρωζώνης είναι αντιμέτωπες με προβλήματα ανάλογα με τα δικά μας – ειδικά όσον αφορά το εξωτερικό χρέος τους, είναι σε όλες κατά πολύ υψηλότερο από το δικό μας (σε ποσοστά επί του ΑΕΠ).

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ: Βασικοί οικονομικοί δείκτες (2007, ΑΕΠ-Προϋπολογισμός-Ταμείο-Εξαγωγές-Εισαγωγές-Εμπορικό Ισοζύγιο, Εξωτερικό χρέος σε δις $, f.o.b.)

Δείκτες	Ισπανία	Ελλάδα	Ιρλανδία	Πορτογαλία	Ιταλία
ΑΕΠ	1.153,00	237,90	219,70	184,20	1.862,00
Κατά κεφαλήν εισ.*	33.700	30.500	45.600	21.800	31.000
Εργαζόμενοι	22,01	4,94	2,21	5,62	24,86
Ανεργία (%)	7,60	8,40	5,00	8,00	6,70
Πληθωρισμός (%)	2,40	2,60	4,70	2,40	1,70
Δημ. Χρέος (% ΑΕΠ)	35,70	81,70	21,10	65,80	105,60
Έσοδα (Budget)	571,10	111,90	93,85	92,35	976,00
Έξοδα (Budget)	544,90	120,70	91,07	99,59	1.029,00
Έσοδα-Έξοδα	26,20	-8,80	2,78	-7,24	-53,00
Βιομ. παραγ. (%)**	3,00	3,20	5,00	1,80	1,30
Ταμείο	-126,30	-36,4	-12,60	-18,53	-57,94
Ρεζέρβες συν/χρυσός	16,32	2,70	0,84	10,40	69,00
Εξαγωγές	248,30	25,76	124,80	50,72	474,80
Εισαγωγές	359.10	79,92	90,35	72,19	483,60
Εμπορικό Ισοζύγιο	-110,08	-54,16	34,45	-21,47	-8,80
Εξωτερικό χρέος	2.047,00	371,50	1.841,00	415,50	2.345,00

*  PPP σε $ (Purchasing power parity): Σε αγοραστική αξία  Πηγή: iq Πίνακας: Β. Βιλιάρδος

** Ποσοστό αύξησης της βιομηχανικής παραγωγής

   

Σύμφωνα με τον πίνακα, μία πιθανή χρεοκοπία της Ισπανίας θα ήταν σχεδόν 20πλάσιου μεγέθους (σε όρους εξωτερικού χρέους, με στοιχεία 2007) από τις Ρωσία και Αργεντινή μαζί, της Ελλάδας 4πλάσιου, της Ιρλανδίας 18πλάσιου, της Πορτογαλίας 4πλάσιου και της Ιταλίας 23πλάσιου.

Συμπερασματικά λοιπόν, δεν έχει κανένα νόημα να ασχολούμαστε με τις τουλάχιστον παράδοξες τοποθετήσεις της γερμανικής τράπεζας για τη χώρα μας, οι οποίες υποδηλώνουν ενδεχομένως το ξεκίνημα ενός εμφυλίου πολέμου εντός της Ευρωζώνης. Ένας τέτοιος εμφύλιος πόλεμος δεν θα ωφελήσει καθόλου το κοινό νόμισμα ενώ, εάν «διευρυνθεί» στην Ε.Ε., όπου μόνο το εξωτερικό χρέος της Μ. Βρετανίας είναι πάνω από το 400% του ΑΕΠ της (υπερβαίνει τα 10 τρις $) ή συμπεριλάβει και τις Η.Π.Α. (πιθανόν στα 15 τρις $ σήμερα), θα αποβεί καταστροφικός για το σύνολο των χωρών του δυτικού κόσμου.

Αθήνα, 19. Ιανουαρίου 2010

Βασίλης Βιλιάρδος

viliardos@kbanalysis.com

   Ο κ. Β. Βιλιάρδος είναι οικονομολόγος, πτυχιούχος της ΑΣΟΕΕ Αθηνών, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου