Άρθρα και Πολιτικές παρεμβάσεις

Παναγιώτης Κονδύλης ... Προϋποθέσεις, παράμετροι και ψευδαισθήσεις της ελληνικής εθνικής πολιτικής

2011-01-28T13:01:00.001+02:00

Η διάγνωση των κινητήριων δυνάμεων της σημερινής πλανητικής πολιτικής, όπως επιχειρείται σ’ αυτό το βιβλίο, κατατείνει στη διαγραφή ορισμένων μελλοντικών προοπτικών, των οποίων την πραγμάτωση απεύχομαι προσωπικά, αλλά τις οποίες ως αναλυτής οφείλω να διατυπώσω με σαφήνεια. Μπροστά μας ανοίγεται μια εποχή πλανητικών και περιφερειακών συγκρούσεων, πού θα καταστήσουν πολύ δύσκολη, αν δεν ματαιώσουν, την παγίωση μιας διεθνούς τάξης, καθώς οι βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες πολιτικές, οικονομικές και γεωπολιτικές τους αιτίες θα συντήκονται όλο και περισσότερο με τις μακροπρόθεσμες οικολογικές και πληθυσμιακές πιέσεις, γεννώντας χρόνιες κρίσεις και ανεξέλεγκτους παροξυσμούς. Υπό τις συνθήκες αυτές, το τέλος των ιδεολογιών του 19ου αιώνα, οι οποίες κυριάρχησαν και στον 20ό, δεν θα συνεπιφέρει τον κατευνασμό των αντιθέσεων, παρά απλώς τη μετατόπισή τους σ’ ένα πεδίο στοιχειακό, υπαρξιακό και βιολογικό, στο επίκεντρο του οποίου θα βρίσκεται απροκάλυπτα το πρόβλημα της κατανομής των αγαθών σε παγκόσμια κλίμακα. Ό, τι σήμερα προσφέρεται ως νέα πυξίδα προσανατολισμού της πολιτικής δράσης και ως πανάκεια — προ παντός ο οικουμενισμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων — κατά πάσα πιθανότητα θα μεταβληθεί σε ένα νέο πεδίο μάχης, όπου η πάλη των ερμηνειών θα συνδέεται με ακόμα πιο χειροπιαστές μορφές πάλης. Στη διελκυστίνδα ανάμεσα σ’ έναν ανέφικτο οικουμενισμό και σε μια υπεράσπιση συλλογικών συμφερόντων αναπόδραστα οργανωμένη πάνω σε στενότερη τοπική και πληθυσμιακή βάση, το κρατικά οργανωμένο έθνος δεν διαλύεται, όπως περίμεναν πολλοί, μέσα σε υπερεθνικά μορφώματα, παρά αναλαμβάνει έναν νέο ιστορικό ρόλο, λίγο ή πολύ διαφορετικό από εκείνον πού έπαιξαν στο απώτερο παρελθόν το αστικό έθνος και στο πιο πρόσφατο οι αποκρυσταλλώσεις του κομμουνιστικού εθνικισμού. Πρωταρχικό του μέλημα είναι η εξασφάλιση μιας θέσης μέσα σε μια πυκνή και έντονα ανταγωνιστική παγκόσμια κοινωνία — όμως το μέλημα αυτό θα συναιρείται όλο και περισσότερο σ’ ένα αίτημα στοιχειώδους επιβίωσης στον βαθμό πού θα στενεύουν τα περιθώρια κινήσεων μέσα στους κόλπους της παγκόσμιας κοινωνίας. Η εξ αντικειμένου νέα αυτή λειτουργία του εθνικισμού παραμένει καθοριστική ανεξάρτητα από τις συνήθως αυτάρεσκες μυθολογίες μέσω των οποίων κατανοεί ο ίδιος τον εαυτό του, αντλώντας από το πραγματικό ή φανταστικό, κοντινό ή μακρινό παρελθόν.

Βεβαίως, οι μυθολογίες, ακόμα και οι πιο αυθαίρετες, είναι δυνατό να επιδράσουν θετικά στην εθνική ζωή κινητοποιώντας και συσπειρώνοντας δυνάμεις. Όμως....
προϋπόθεση για να συμβεί αυτό είναι μια αντικειμενική εθνική ζωτικότητα, μια πλησμονή χειροπιαστής ισχύος, η οποία επιτρέπει σ’ ένα έθνος να κινείται, θα λέγαμε, στο ύψος των ψευδαισθήσεών του. Όπου αντίθετα το έθνος συρρικνώνεται και φθίνει, εκεί η διάσταση ανάμεσα σε εθνική μυθολογία και εθνική πραγματικότητα έχει, μακροπρόθεσμα τουλάχιστον, μοιραίες συνέπειες. Η σημερινή Ελλάδα αποτελεί ακριβώς περίπτωση φθίνοντος έθνους, το οποίο εκλαμβάνει τις έμμονες μυθολογικές του ιδέες για τον εαυτό του ως ρεαλιστική αυτεπίγνωση. Δεν είναι διόλου περίεργο ότι η ψυχολογική αυτή κατάσταση συχνότατα παρουσιάζει συμπτώματα παθολογικού αυτισμού˙ γιατί το απαραίτητο υπόβαθρο και πλαίσιο της υγιούς αυτεπίγνωσης είναι η γνώση του ευρύτερου περιβάλλοντος κόσμου, μέσα στον οποίο καλείται να δράσει ένα ατομικό ή συλλογικό υποκείμενο, αποτιμώντας κατά το δυνατόν νηφάλια τις δυνατότητες του και υποκαθιστώντας τη νοσηρά εγωκεντρική αρχή της ηδονής με τη φυσιολογικά εγωκεντρική αρχή της πραγματικότητας. Όπως οι κατώτεροι ζωικοί οργανισμοί, έτσι και οι σημερινοί Έλληνες αντιδρούν με έντονες αντανακλαστικές κινήσεις μονάχα σ’ ό,τι τους ερεθίζει άμεσα και ειδικά· οι δηλώσεις κάποιου «φιλέλληνα» στη Χαβάη ή κάποιου «μισέλληνα» στη Γροιλανδία (κι ας μη μιλήσουμε καθόλου για τα όσα παρεμφερή μαθαίνει κανείς από τις Βρυξέλλες ή την Ουάσιγκτον) ευφραίνουν ή εξάπτουν, αναλόγως, τα πνεύματα πολύ περισσότερο απ’ ό,τι τα απασχολούν τα ουσιώδη, αν και συχνά αφανή, μεγέθη της πολιτικής και της οικονομίας. Ακόμα και όταν η συζήτηση μετατοπίζεται στον κυρίως χώρο της εξωτερικής πολιτικής, κυριαρχεί το στιγμιαίο, το κυμαινόμενο και το κοντινό, όχι η προσεκτική και τεκμηριωμένη στάθμιση μακρόπνοων γενικότερων τάσεων, οι οποίες ίσως μια μέρα βαρύνουν πάνω στις τύχες των Ελλήνων τουλάχιστον τόσο, όσο και τα διαδραματιζόμενα αυτή την ώρα στα όμορα κράτη. Έτσι, ενώ ξαφνικά (σε μια χώρα όπου οι εθνικά ζωτικές αλβανολογικές, σλαβολογικές και τουρκολογικές σπουδές εκπροσωπούνται εμβρυωδώς μόνον) ο τόπος γέμισε από εμβριθείς και εμπαθείς βαλκανολόγους, δεν γίνεται καμμία σοβαρή και διαρκής συζήτηση για το φλέγον όσο ποτέ άλλοτε ζήτημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, για το ποιές δυνάμεις για ποιούς λόγους την προωθούν και ποιές γιατί ενδεχομένως θα τη ματαιώσουν, για τις συναφείς ελληνικές απόψεις και προτάσεις (υπάρχουν;) και για τη θέση του ελληνικού έθνους μέσα σ’ αυτές τις εξαιρετικά αντιφατικές διαδικασίες — όχι για τη θέση μιας φανταστικής Ελλάδας μέσα σε μιαν εξ ίσου φανταστική Ευρώπη, αλλά μιας επαρχιακής και παρασιτικής Ελλάδας με τεράστιες, κι ίσως ανυπέρβλητες, δυσχέρειες προσαρμογής σε μιαν έντονα δύστροπη απέναντι της και βαθύτατα διχασμένη ως προς τη δική της την ταυτότητα και τις δικές της τις προοπτικές Ευρώπη. Επίσης ελάχιστοι φαίνεται να ενδιαφέρονται για τα πολιτικά συμπαρομαρτούντα των διαγραφόμενων οικολογικών στενωπών ή για τις προσεχείς συνέπειες της μετανάστευσης των λαών σε μια χώρα τόσο ευπαθή οικολογικά και τόσο έκθετη γεωγραφικά όσο η Ελλάδα.

Όμως η έλλειψη, και μάλιστα η άρνηση, της αυτεπίγνωσης δεν φαίνεται μόνον έμμεσα στη στενότητα της πολιτικής κοσμοεικόνας, από την οποία συνήθως αφορμώνται οι συζητήσεις πάνω στην εθνική πολιτική. Φαίνεται και άμεσα, στον τρόπο διεξαγωγής αυτών των συζητήσεων. Στο επίκεντρό τους βρίσκονται δηλ. περισσότερο ή λιγότερο θεμελιωμένες σκέψεις και γνώμες για το ποιά τροπή θα πάρει αυτή ή εκείνη η συγκεκριμένη εξέλιξη και για το αν αυτή ή εκείνη η ενέργεια ενδείκνυται ή όχι, πράγμα πού συχνότατα οδηγεί στη γνωστή και προσφιλή πολιτικολογία και τραπεζορητορεία. Δεν θίγεται όμως ο ακρογωνιαίος λίθος κάθε πολιτικής προβληματικής: ποιά είναι η ταυτότητα και η οντότητα του πολιτικού υποκειμένου, για τις πράξεις, τις παραλείψεις και το μέλλον του οποίου γίνεται λόγος; Πιο συγκεκριμένα: ποιά είναι η σημερινή φυσιογνωμία της Ελλάδας και τι προκύπτει απ’ αυτήν ως προς την ικανότητά της να ασκήσει εθνική πολιτική μέσα στις σημερινές πλανητικές συνθήκες; Η απάντηση σ’ ένα τέτοιο ερώτημα θα απαιτούσε μιαν απογραφή του εθνικού δυναμικού με την ευρύτατη έννοια του όρου, και αυτή θα ήταν σήμερα ιδιαίτερα οδυνηρή, αν γινόταν χωρίς απολογητικές ανάγκες προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Επί πλέον θα γεννούσε δικαιολογημένη διάθεση απαισιοδοξίας, εφ’ όσον ο καθένας βλέπει, θεωρητικά τουλάχιστον, ότι όποιος θέλει να ασκήσει τελεσφόρα εθνική πολιτική, σε αναγκαστικά ευρύτατους πλέον χώρους, πρέπει, πέρα και πριν από την εύστοχη σύλληψη των γενικών καταστάσεων και τη διπλωματική ικανότητα, να διαθέτει ακμαία εθνική οντότητα αποτυπωμένη σ’ ένα πολυδιάστατο πλέγμα κοινωνικών, οικονομικών, στρατιωτικών και ψυχολογικών παραγόντων. Δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι αν η Ελλάδα συγκέντρωνε σε υψηλό βαθμό τους παράγοντες αυτούς σε μόνιμη βάση και προτού ακόμα ξεσπάσει η σημερινή βαλκανική κρίση, θα ασκούσε διαφορετική ακτινοβολία και θα είχε μεγαλύτερες δυνατότητες να επηρεάσει τις εξελίξεις. Η εσωτερική αποσύνθεση, την οποία κανείς αφήνει να προχωρήσει όσο δεν φαίνεται ν’ αντιμετωπίζει άμεσο κίνδυνο, του στερεί τα απαιτούμενα μέσα και περιθώρια ελιγμών όταν η ανάγκη σφίγγει.

Παρακάτω θα μιλήσουμε για τους μικροπολιτικούς λόγους πού εμποδίζουν να τίθενται αμείλικτα και σ’ όλη τους την έκταση τα μεγάλα πολιτικά ερωτήματα: ποιες είναι οι γενικότερες προϋποθέσεις για την άσκηση μακρόπνοης και επιτυχούς εθνικής πολιτικής; πώς πρέπει να είναι δομημένο ένα έθνος ικανό να αντιμετωπίσει στο πλαίσιο του ανθρωπίνως δυνατού οποιαδήποτε ενδεχόμενα, ακόμα και απότομες μεταλλαγές της συγκυρίας; Ας σημειώσουμε προκαταβολικά ότι η γενική απροθυμία άμεσης και μετωπικής αντιπαράθεσης με το κεφαλαιώδες τούτο ζήτημα αντανακλάται μεταξύ άλλων στον ηχηρό τρόπο, με τον οποίο η εθνική πολιτική ασκείται ως πολιτική διεκδικήσεως «εθνικών δικαίων». Τούτο δεν είναι καθ’ αυτό κακό, και σε διάφορες συγκεκριμένες περιπτώσεις μάλιστα μπορεί να παρουσιάζει πλεονεκτήματα τακτικής, αν δεν γίνεται τόσο αδέξια και αψυχολόγητα (ως προς την ψυχολογία των μη Ελλήνων) όσο συνήθως γίνεται. Όμως εδώ θέλουμε ν’ αναφερθούμε σε κάτι άλλο. Η έμφαση πού αποδίδεται στην έννοια του «δικαίου» κατά κανόνα είναι ευθέως ανάλογη προς την εθνική ισχνότητα και τη διπλωματική επιπολαιότητα· υπάρχει διάχυτη η εντύπωση ότι μόλις εμφανισθεί στο διεθνές προσκήνιο η Ελλάδα (ολόκληρη Ελλάδα!) και υψώσει τη φωνή για τα δίκαιά της, η κοινωνία των εθνών θα αφήσει τις δικές της έγνοιες και θα ενδιαφερθεί για τα ελληνικά αιτήματα, περίπου αποσβολωμένη από την ηθική λάμψη τους. Η προβολή της εξ ορισμού ανώτερης ηθικής διάστασης φαίνεται να απαλλάσσει από τους ταπεινούς μόχθους και τους παραζαλιστικούς λαβυρίνθους της συγκεκριμένης πολιτικής, φαίνεται δηλ. ότι αρκεί να έχει κανείς το δίκαιο με το μέρος του για να έχει κάνει σχεδόν τα πάντα, όσα εξαρτώνται απ’ αυτόν˙ στον υπόλοιπο κόσμο εναπόκειται να αντιληφθεί το ελληνικό δίκαιο και να πράξει ανάλογα. Η ελληνική πλευρά συχνότατα θεώρησε και θεωρεί ως αδιανόητο ότι οι άλλοι μπορούν να έχουν (ειλικρινά ή όχι) διαφορετική αντίληψη για το τι είναι δίκαιο· επίσης δυσκολευόταν και δυσκολεύεται να συμφιλιωθεί με τη σκέψη ότι οι άλλοι δεν παίρνουν πάντα τοις μετρητοίς τους ισχυρισμούς της κι ότι χρησιμοποιούν και άλλες πηγές πληροφοριών ή ακούνε και άλλες απόψεις. Εκείνο όμως πού προ παντός αρνείται να κατανοήσει σε μόνιμη βάση η ελληνική πλευρά, καθώς έχει αυτοπαγιδευθεί στις υπεραναπληρώσεις των ηθικολογικών άλλοθι, είναι ότι κάθε ισχυρισμός και κάθε διεκδίκηση μετρούν μόνο τόσο, όσο και η εθνική οντότητα πού στέκει πίσω τους. Όποιος λ.χ. μονίμως επαιτεί δάνεια και επιδοτήσεις για να χρηματοδοτήσει την οκνηρία και την οργανωτική του ανικανότητα δεν μπορεί να περιμένει ότι θα εντυπωσιάσει ποτέ κανέναν με τα υπόλοιπα «δίκαιά» του. Ούτε μπορεί κανείς να περιμένει ότι θα ληφθεί ποτέ σοβαρά υπ’ όψιν μέσα στο διεθνές πολιτικό παιγνίδι, αν δεν έχει κατανοήσει, και αν δεν συμπεριφέρεται έχοντας κατανοήσει, ότι, πίσω και πέρα από τις μη δεσμευτικές διακηρύξεις αρχών ή τις αόριστες φιλοφρονήσεις, τις φιλίες ή τις έχθρες τις δημιουργεί και τις παγιώνει η σύμπτωση ή η απόκλιση των συμφερόντων. Όμως στη βάση αυτή μπορεί να κινηθεί μόνον όποιος έχει την υλική δυνατότητα να προσφέρει τόσα, όσα ζητά ως αντάλλαγμα. Με άλλα λόγια: οι κινήσεις στο πολιτικό-διπλωματικό πεδίο αποδίδουν όχι ανάλογα με το «δίκαιο», το οποίο άλλωστε η κάθε πλευρά ορίζει για λογαριασμό της, αλλά ανάλογα με το ιστορικό και κοινωνικό βάρος των αντίστοιχων συλλογικών υποκειμένων, το οποίο όλοι αποτιμούν κατά μέσον όρο παρόμοια, όπως γίνεται και με τα εμπορεύματα στην αγορά. Επί πλέον καμμιά προστασία και καμμιά συμμαχία δεν κατασφαλίζει τελειωτικά οποίον βρίσκεται μαζί της σε σχέση μονομερούς εξάρτησης. Η αξία μιας συμμαχίας για μιαν ορισμένη πλευρά καθορίζεται από το ειδικό βάρος της πλευράς αυτής μέσα στο πλαίσιο της συμμαχίας. Ισχυροί σύμμαχοι είναι άχρηστοι σ’ όποιον δεν διαθέτει ό ίδιος σεβαστό ειδικό βάρος, εφ’ όσον ανάλογα με τούτο εδώ αυξομειώνεται το ενδιαφέρον των ισχυρών. Ίσως να θεωρεί κανείς «απάνθρωπα» και λυπηρά αυτά τα δεδομένα˙ αν όμως ασκεί εθνική πολιτική αγνοώντας τα, αργά ή γρήγορα θα βρεθεί σε μια κατάσταση όπου τη λύπη για την ηθική κατάπτωση των άλλων θα τη διαδεχθεί ο θρήνος για τις δικές του συμφορές.

Μιλώντας για τις προϋποθέσεις και τις παραμέτρους μιας ελληνικής εθνικής πολιτικής μέσα στη σημερινή πλανητική συγκυρία δεν είναι δυνατό να μην ανασκοπήσουμε την πορεία πού οδήγησε στη σημερινή κρίση ή απίσχνανση της ελληνικής εθνικής οντότητας. Για να μείνουμε με κάθε δυνατή συντομία στα ουσιώδη σημεία, θα πούμε ότι η πορεία αυτή περιλαμβάνει δύο μεγάλες φάσεις. Η πρώτη αναφέρεται στη συνεχή και αμετάκλητη γεωπολιτική συρρίκνωση του ελληνισμού μετά την καταστροφή του 1922, την οποία ελάχιστα μόνον ανέστειλε η ένωση της Δωδεκανήσου με την Ελλάδα. Μια κεντρική ιδιομορφία της νεοελληνικής ιστορίας ήταν το ασύμπτωτο έθνους και κράτους, όχι επειδή το κράτος, το οποίο βρισκόταν υπό τον έλεγχο της ελληνικής εθνότητας, περιείχε σε αξιόλογο βαθμό και εθνότητες ξένες, όχι δηλ. επειδή το κράτος ήταν ευρύτερο από το έθνος, όπως έγινε σε άλλες περιπτώσεις (π.χ. την ρωσική), αλλά για τον αντίθετο ακριβώς λόγο: το έθνος ήταν εξ αρχής κατά πολύ ευρύτερο από το κράτος. Τούτο το χάσμα μεταξύ έθνους και κράτους έκλεισε, πάλι, μόνον εν μέρει με την επέκταση του κράτους, έτσι ώστε να συμπεριλάβει το σώμα του έθνους. Αυτό έγινε με την ένωση των Ιονίων Νήσων και προ παντός με τους Βαλκανικούς Πολέμους, έκτοτε όμως η πορεία αντιστράφηκε: το έθνος συνέπιπτε όλο και περισσότερο με το κράτος επειδή εξολοθρευόταν ή εκτοπιζόταν σε όσες περιοχές βρίσκονταν έξω από το κράτος, δηλ. επειδή συρρικνωνόταν γεωπολιτικά. Η γεωγραφική σύμπτωση έθνους και κράτους, όπως σε μεγάλο βαθμό υφίσταται σήμερα, πραγματοποιήθηκε όταν, μετά τον ελληνισμό της Μικρής Ασίας, αφανίσθηκε ο ελληνισμός της Ρωσίας, των Βαλκανίων και της Μέσης Ανατολής. Η προσωρινά τελευταία πράξη αυτής της τραγωδίας διαδραματίσθηκε στην Κύπρο, που, πολύ πριν από το ολέθριο πραξικόπημα του 1974, η ελληνική διπλωματία έδειξε πόσο είναι ανίκανη να κάνει μακρόπνοη και τελεσφόρα εθνική πολιτική εμπνεόμενη όχι από συναισθηματισμούς και ρητορείες περί «εθνικών δικαίων», αλλά από την γνώση και την φρόνιμη στάθμιση των διεθνών παραγόντων.

Δεν χρειάζεται να εξηγήσουμε ιδιαίτερα τι πλεονεκτήματα έχει ένα έθνος επεκτεινόμενο πέρα από τα όρια του κράτους του. Όχι μόνον ο κύριος κορμός του έθνους, πού ζει μέσα στο κράτος, δέχεται συνεχώς ζείδωρες μεταγγίσεις αίματος απ’ έξω, αλλά και το ίδιο το εθνικό κράτος, έχοντας το μάτι στυλωμένο στους ομοεθνείς του εξωτερικού, έχει μιαν αίσθηση ευρύτερης ιστορικής ευθύνης και αποστολής. Όποιος θα κατανοήσει χωρίς προκαταλήψεις τι οφείλει ο σημερινός τουρκικός δυναμισμός στην αίσθηση αυτή, θα καταλάβει εύκολα για ποιο πράγμα μιλάμε, δεδομένου ότι οι αντίστοιχες ελληνικές εμπειρίες φαίνονται να έχουν εξανεμισθεί από καιρό. Πράγματι, ένα καθοριστικό γνώρισμα της σημερινής ελληνικής εθνικής ζωής, δηλ. της εθνικής ζωής μετά τη γεωπολιτική συρρίκνωση του ελληνισμού, είναι η απουσία ιστορικών στόχων ικανών να κινητοποιήσουν συνειδητά και μακροπρόθεσμα συλλογικές δυνάμεις. Πάνω σ’ αυτό δεν πρέπει να ξεγελιέται κανείς ούτε από τυποποιημένες πατριωτικές κορώνες ούτε από τις ανόρεχτες μάχες οπισθοφυλακής πού δίνονται για το κυπριακό — ούτε επίσης πρέπει να εκλαμβάνει ως τέτοιο στόχο την «ένταξη στην Ευρώπη»: γιατί προς αυτήν ωθεί μια μαζική επιθυμία καταναλωτικής ευζωίας, η οποία, προκειμένου να πραγματοποιηθεί, δεν θα δίσταζε και πολύ να μετατρέψει την ένταξη σε ταπεινωτική εθνική εκποίηση.

Η παρατήρηση αυτή μας φέρνει στη δεύτερη από τις δύο μεγάλες φάσεις της εθνικής συρρίκνωσης του ελληνισμού σ’ αυτόν τον αιώνα. Αν η πρώτη είχε κυρίως γεωπολιτικό χαρακτήρα, η δεύτερη, πού άρχισε μετά τη σχετική ολοκλήρωση της πρώτης, χαρακτηρίζεται από τα συμπτώματα και τα συμπαρομαρτούντα ενός παρασιτικού καταναλωτισμού αδιάφορου για τις μακροπρόθεσμες εθνικές του επιπτώσεις, ιδιαίτερα σ’ ό,τι αφορά την ανεξαρτησία της χώρας και την αυτοτέλεια των εθνικών της αποφάσεων. Τον καταναλωτισμό αυτόν δεν τον ονομάζουμε παρασιτικό για να τον υποβιβάσουμε ηθικά, αντιπαρατάσσοντάς του «ανώτερα» και «πνευματικά» ιδεώδη ζωής, όπως κάνουν διάφοροι διανοούμενοι. Θα ήταν εξωπραγματικό και ανόητο να θέλει να αποκόψει κανείς τον ελληνικό λαό στο σύνολό του από τις νέες δυνατότητες της παραγωγής και της τεχνολογίας — και επί πλέον θα ήταν και επικίνδυνο, γιατί μια τέτοια αποκοπή θα συμβάδιζε με μια γενικότερη οικονομική και στρατιωτική καθυστέρηση. Ό όρος «παρασιτικός καταναλωτισμός» χρησιμοποιείται εδώ στην κυριολεξία του για να δηλώσει ότι η σημερινή Ελλάδα, όντας ανίκανη να παραγάγει η ίδια όσα καταναλώνει και μην έχοντας αρκετή αυτοσυγκράτηση — και αξιοπρέπεια — ώστε να μην καταναλώνει περισσότερα απ’ όσα μπορεί να παραγάγει η ίδια, προκειμένου να καταναλώσει παρασιτεί, και μάλιστα σε διπλή κατεύθυνση: παρασιτεί στο εσωτερικό, που υποθηκεύει τους πόρους του μέλλοντος μετατρέποντάς τους σε τρέχοντα τοκοχρεολύσια, και παρασιτεί προς τα έξω, που έχει επίσης δανεισθεί υπέρογκα ποσά όχι για να κάνει επενδύσεις μελλοντικά καρποφόρες αλλά κυρίως για να πληρώσει με αυτά τεράστιες ποσότητες καταναλωτικών αγαθών, τις οποίες και πάλι εισήγαγε από το εξωτερικό. Η εξέλιξη αυτή συντελέσθηκε στο πλαίσιο της μεταπολεμικής προοδευτικής διαπλοκής των διεθνών οικονομικών διαδικασιών γενικά και των ευρωπαϊκών οικονομιών ειδικότερα, ωστόσο θα ήταν λάθος να τη θεωρήσουμε ως ειμαρμένη πού ενέσκηψε πάνω σε μιαν αδύνατη κι ανυπεράσπιστη Ελλάδα, αιχμαλωτισμένη ανέκκλητα στα δίχτυα του «διεθνούς κεφαλαίου». Τέτοιες φαινομενικά περισπούδαστες εξηγήσεις προσφέρουν όσοι οχυρώνονται πίσω από την αγοραία «αριστερή» και «φιλολαϊκή» ρητορική, αρνούμενοι να αναμετρήσουν το μέγεθος των δικών τους ευθυνών, το βάθος των συντελεστών της σημερινής εθνικής κρίσης και την οδυνηρότητα των πιθανών διεξόδων απ’ αυτήν. Οι πρωταρχικοί λόγοι, πού έθεσαν σε κίνηση τη διαδικασία της εθνικής εκποίησης και της συναφούς πολιτικής αποδυνάμωσης της Ελλάδας σε διεθνές επίπεδο, είναι ενδογενείς και ανάγονται στη λειτουργία του πολιτικού της συστήματος και στη συμπεριφορά όλων των υποκειμενικών του παραγόντων. Με άλλα λόγια: το ελληνικό κοινωνικό και πολιτικό σώμα στο σύνολο του επωφελήθηκε από τη μεταπολεμική πρωτοφανή ανάπτυξη της διεθνούς οικονομίας και άντλησε βραχυπρόθεσμα ωφελήματα απ’ αυτή με αντάλλαγμα τον μακροπρόθεσμο υποβιβασμό της Ελλάδας στην κλίμακα του διεθνούς καταμερισμού της εργασίας και συνάμα τη γενική εθνική της υποβάθμιση. Αυτό έγινε με τη μορφή ενός σιωπηρού, αλλά διαρκούς και κατά μέγα μέρος συνειδητού και επαίσχυντου κοινωνικού συμβολαίου, στο πλαίσιο του οποίου η εκάστοτε πολιτική ηγεσία — «δεξιά», «φιλελεύθερη» ή «σοσιαλιστική», κοινοβουλευτική ή δικτατορική: στο κρίσιμο τούτο σημείο οι αποκλίσεις υπήρξαν ελάχιστες — ανέλαβε τη λειτουργία να ενισχύει γρήγορα και παρασιτικά τις καταναλωτικές δυνατότητες του «λαού» με αντίτιμο την πολιτική του εύνοια ή ανοχή, ήτοι τη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας και την κάρπωση των συναφών κοινωνικών και υλικών προνομίων. Βεβαίως, η συναλλαγή αυτή χαρακτήριζε τον ελληνικό κοινοβουλευτισμό από τα γεννοφάσκια του, όμως η πρωτοφανής μεταπολεμική διεθνής οικονομική συγκυρία της προσέδωσε δυνατότητες επίσης πρωτοφανείς: προς άγρα και συγκράτηση της εκλογικής πελατείας μπορούσαν τώρα να προσφερθούν όχι απλώς ανιαρές κρατικές θέσεις, αλλά επί πλέον πολύχρωμες μάζες καταναλωτικών αγαθών και πλήθος δελεαστικών καταναλωτικών δυνατοτήτων. Ενώ όμως η πρώτη προσφορά συνεπαγόταν κυρίως την εκποίηση του κρατικού μηχανισμού και των κρατικών πόρων στην εσωτερική αγορά, η δεύτερη — και πιο πλουσιοπάροχη — απέληγε με εσωτερική αναγκαιότητα στο ξεπούλημα ολόκληρου τού έθνους στη διεθνή αγορά. Αυτό το ξεπούλημα άρχισε με τα μεγάλα, αντίδρομα και ταυτοχρόνως συμπληρωματικά, κύματα της μετανάστευσης και του τουρισμού, για να κορυφωθεί, αλλάζοντας αισθητά όψη και συναισθηματική επένδυση, στην αγορά αυστριακών μπισκότων για σκύλους και στην οργάνωση τριήμερων ταξιδιών στο Λονδίνο για ψώνια, κατασταλάζοντας ενδιαμέσως παχυλές επιδοτήσεις μιας περιττής αγροτικής παραγωγής και την περαιτέρω διόγκωση μιας ημιπαράλυτης δημοσιοϋπαλληλίας. Ποτέ άλλοτε το κράτος και το έθνος δεν βρέθηκαν, χάρη στην απλόχερη μεσολάβηση του «πολιτικού κόσμου», σε τόσο αγαστή σύμπνοια με τον χαρτοπαίχτη της επαρχίας και με το τσόκαρο των Αθηνών.

Ο παρασιτικός καταναλωτισμός, όπως τον ορίσαμε παραπάνω, προκάλεσε μια τέτοια διασπάθιση πόρων, ιδιαίτερα στη δεκαετία του 1980, ώστε η στενότητα των πόρων θα ακολουθεί στο εξής, και για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, την ελληνική εθνική πολιτική σαν βαρειά σκιά˙ οι σημερινές, και οι αναπόδραστες αυριανές, προσπάθειες του «πολιτικού κόσμου» για τη λύση αυτού του πιεστικού προβλήματος δεν αποτελούν διαρθρωτική του αντιμετώπιση, παρά κατά βάθος αποσκοπούν στη δημιουργία συνθηκών πρόσκαιρης ανακούφισης πού θα επιτρέψουν ξανά την ανακύκλωση του προηγούμενου φαύλου παιγνιδιού μεταξύ κομμάτων και ψηφοφόρων. Είναι περιττό να εξηγήσουμε ποιές μακροπρόθεσμες συνέπειες έχει η υφιστάμενη σήμερα στενότητα των πόρων για το μέλλον τού έθνους, δηλ. για την οικονομική ανταγωνιστικότητα του, για την παιδεία του και για την άμυνα του. Εξ αιτίας της στενότητας τούτης η Ελλάδα ξεκινά τον αγώνα δρόμου στην αρχόμενη πολυτάραχη φάση της πλανητικής πολιτικής με ένα επί πλέον σημαντικότατο μειονέκτημα. Η οικονομική της υποπλασία, η οποία χρηματοδοτήθηκε και εξωραΐσθηκε καταναλωτικά με την εκτεταμένη απώλεια της οικονομικής της ανεξαρτησίας, θα περιορίσει πολύ τα περιθώρια των πολιτικών της επιλογών και δραστηριοτήτων, προ παντός όταν θα συγκρουσθούν οι δικές της θέσεις με εκείνες των Ευρωπαίων και άλλων χρηματοδοτών της. Για τη σύγκρουση αυτή, η οποία, δεν αποκλείεται κάποτε να πάρει εκρηκτικές διαστάσεις, θα πούμε μερικά πράγματα αμέσως παρακάτω. Πάντως την πορεία και την έκβασή της τις προδιαγράφει η σημερινή εικόνα της Ελλάδας στον διεθνή, και προ παντός στον κοινοτικό ευρωπαϊκό χώρο. Θα πρέπει κανείς, όπως συμβαίνει κατά κανόνα στη μακάρια ελληνική επικράτεια, να αγνοεί τον χώρο αυτόν ή να έχει πάθει αθεράπευτη εθνικιστική τύφλωση και κώφωση για να μη γνωρίζει ότι στα μάτια των εταίρων της η Ελλάδα είναι σήμερα ένας ανεπιθύμητος παρείσακτος, ένας αναξιοπρεπής επαίτης, ο οποίος ζητά δισεκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο προκειμένου να καταναλώνει πολύ περισσότερα απ’ όσα του επιτρέπουν οι παραγωγικές του δυνατότητες και η παραγωγικότητα της εργασίας του, και ο οποίος επί πλέον, για να διασφαλίσει την παρασιτική του ευημερία, δεν διστάζει να ελίσσεται και να εξαπατά, ενώ ο επαρχιωτισμός και ο ενίοτε παιδικός εγωκεντρισμός του δεν του επέτρεψαν ποτέ να διατυπώσει κάποια ουσιώδη σκέψη ή πρόταση γενικού ευρωπαϊκού ή διεθνούς ενδιαφέροντος. Δεν έχει σημασία αν την εικόνα τούτη τη συμμερίζονται όλοι ανεξαιρέτως και αν ευσταθούν όλες της οι λεπτομέρειες˙ βαρύνουσα πολιτική σημασία έχει η γενική της διάδοση και προ παντός η γενική συμφωνία της με τα πραγματικά δεδομένα. Εδώ ήδη φαίνεται καθαρότατα η βαθειά εσωτερική σχέση ανάμεσα στην πολιτική του παρασιτικού καταναλωτισμού και στις τύχες της χώρας μέσα στην κοινωνία των εθνών.

Οι απωθητικοί και αντισταθμιστικοί μηχανισμοί, με τη βοήθεια των οποίων η πολυδαίδαλη και πολυμήχανη νεοελληνική ψυχή παρακάμπτει τους εξευτελισμούς χωρίς ποτέ να τους υπερνικήσει κατά μέτωπο, είναι παλαιοί, δοκιμασμένοι και γνωστοί. Επειδή ο επαίτης κατάγεται, γεωγραφικά τουλάχιστον, από τον τόπο του Περικλή, πιστεύει ο ίδιος ότι δικαιούται να εμφανίζεται με χλαμύδα, τη λευκότητα της οποίας τίποτε, ούτε καν κατάφωρες παραχαράξεις και καταχρήσεις, δεν θα μπορούσε να σπιλώσει. Παράλληλα, οι περιοδικές πατριωτικές εξάρσεις ή αψιθυμίες, από διάφορες αφορμές, επιτρέπουν την ψυχολογικά βολική υπερκάλυψη της εθνικά ολέθριας συλλογικής πρακτικής από το υψιπετές εθνικό φρόνημα, της κοντόθωρης ευδαιμονιστής δραστηριότητας από το μετέωρο παραλήρημα. Επίσης καθιστούν δυνατή την ψευδαίσθηση της ομοψυχίας όταν οι ατομικές βλέψεις και οι προσωπικές επιδιώξεις στην πραγματικότητα αποκλίνουν τόσο, ώστε είναι πια δυσχερέστατο να συντονισθούν με καθοριστικό άξονα τις επιταγές μιας μακρόπνοης εθνικής πολιτικής˙ η κραυγαλέα επίδειξη ομοψυχίας υποκαθιστά έτσι την ύπαρξη πρακτικά δεσμευτικής και αποδοτικής ομογνωμίας πάνω σε συγκεκριμένα ζητήματα και συγκεκριμένες λύσεις. Έτσι, ό,τι θα έπρεπε ν’ αποτελεί ψυχολογικό θεμέλιο για την άσκηση εθνικής πολιτικής μετατρέπεται σε ψυχολογικό άλλοθι για τη ματαίωση των προϋποθέσεών της, καθώς η διαρκής πατριωτική μέθη εμποδίζει μόνιμα τους ευτυχείς φορείς της να αποκρυσταλλώσουν τη ρητορική εθελοθυσία τους σε κοινές πραγματιστικές πολιτικές αποφάσεις, ήτοι σε μία κατανομή ευθυνών, εργασιών, προσφορών και απολαβών μέσα σ’ ένα μακρόχρονο και δεσμευτικό πρόγραμμα εθνικής επιβίωσης. Όσο περισσότερο η συζήτηση μετατοπίζεται προς την κατεύθυνση τέτοιων αποφάσεων, τόσο γρηγορότερα η μέθη ξεθυμαίνει για να επικρατήσει και πάλι η ατομική ή «κλαδική» λογική του παρασιτικού καταναλωτισμού. Ως συνδετικός ιστός και ως κοινός παρονομαστής απομένει έτσι μία γαλανόλευκος πομφόλυξ.

Μολονότι ο νεοελληνικός αψίκορος πατριωτισμός αποτελεί, λόγω των μονίμων υπεραναπληρωτικών του λειτουργιών, ενδημικό φαινόμενο, ωστόσο οι πολεμικές του αιχμές αλλάζουν κατά εποχές στόχο, και κάποτε στρέφονται εναντίον των χθεσινών ακόμη, πραγματικών ή φανταστικών φίλων και συμμάχων του. Μέσα στη σημερινή συγκυρία της πλανητικής πολιτικής, όπου ο εθνικισμός αναλαμβάνει νέες λειτουργίες και αντλεί απ’ αυτές νέα ζωτικότητα, δεν θα ήταν λογικό να αναμένεται η έκλειψη του ελληνικού. Επίσης εύλογη θα ήταν η υπόθεση, ότι οι διεθνείς διακυμάνσεις ενδεχομένως θα πρόσθεταν στους παλαιότερους και γειτονικότερους αντιπάλους του νέους, πιο απόμακρους και συνάμα πιο ακαταμάχητους, εναντίον των οποίων θα έτρεφε τα ίδια αισθήματα ανήμπορης λύσσας πως π.χ. εναντίον των «Αμερικανών και του ΝΑΤΟ» στη δεκαετία του 1970. Ιδιαίτερα βαρύνουσες θα ήσαν οι συνέπειες, αν αυτή τη φορά σε τέτοιους αντιπάλους μεταβάλλονταν μερικοί από τους σημαντικότερους εταίρους στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, οι οποίοι θα έκαναν (όπως είναι πιθανότατο ότι θα κάνουν) δύο πράγματα: αφ’ ενός θα αγνοούσαν ό,τι οι Έλληνες θεωρούν ως εθνικά τους δίκαια, υιοθετώντας στα αντίστοιχα ζητήματα είτε τη θέση των αντιπάλων της Ελλάδας είτε εν πάση περιπτώσει θέση σύμφωνη με τα δικά τους περιφερειακά συμφέροντα˙ και αφ’ έτερου θα αρνούνταν να χρηματοδοτήσουν περαιτέρω τον ελληνικό παρασιτικό καταναλωτισμό, επιβάλλοντας στην ελληνική οικονομία αυστηρή δίαιτα εξυγιάνσεως και επαναφέροντας το ελληνικό βιοτικό επίπεδο στο ύψος πού επιτρέπουν οι δυνατότητές της. Μία έξαρση του ελληνικού εθνικισμού απ’ αφορμή σοβαρές αντιδικίες με τους κοινοτικούς εταίρους θα σήμαινε, τουλάχιστον de facto, ότι θα κατέρρεε το σημερινό ελληνικό όνειρο ενός παρασιτικού καταναλωτισμού μέσα στους κόλπους και με τα έξοδα μιας ενωμένης Ευρώπης. Το φαύλο παιγνίδι της δανεικής ευημερίας με αντιπαροχή τη βαθμιαία εθνική εκποίηση θα μπορούσε ίσως να παραταθεί για πολύ μέσα στο θερμοκήπιο μιας Ευρώπης συνασπισμένης από τους φόβους του Ψυχρού Πολέμου και οικονομικά εύρωστης χάρη στην αμερικανική πολιτικοστρατιωτική στήριξη. Όμως, όσο κι αν φαίνεται παράξενο, το τέλος του Ψυχρού Πολέμου συνεπέφερε και το τέλος τέτοιων θερμοκηπίων, οι ευρωπαϊκές Δυνάμεις καλούνται να πληρώσουν τώρα οι ίδιες τα έξοδα για τις περιφερειακές και παγκόσμιες υποχρεώσεις ή επιθυμίες τους, και αρχίζει μία περίοδος, όπου καθένας μετρά ως την τελευταία πεντάρα τα (πολιτικά και οικονομικά) έσοδα και έξοδα, προετοιμαζόμενος για τους διαγραφόμενους νέους και οξείς ανταγωνισμούς. Υπό τις συνθήκες αυτές, η Ελλάδα θα έπρεπε να διαθέτει μοναδικά και αναντικατάστατα γεωπολιτικά ή στρατηγικά πλεονεκτήματα προκειμένου ν’ ανταλλάξει μ’ αυτά τον παρασιτικό καταναλωτισμό της — όμως δεν τα διαθέτει, κι αυτό σημαίνει ότι ακόμα και η εξακολούθηση της εθνικής εκποίησης στους ισχυρότερους Ευρωπαίους και άλλους εταίρους όχι μόνο την εν μέρει δωρεάν διατροφή δεν μπορεί να εξασφαλίσει, αλλά ούτε καν μπορεί να εγγυηθεί τουλάχιστον την πολιτικοστρατιωτική προστασία της ελληνικής εθνικής υπόστασης. Η αναζήτηση προστάτη είναι μάταιη, όχι γιατί οι υπερήφανοι Έλληνες δεν ζητούν και δεν θέλουν την προστασία, αλλά γιατί κανείς δεν την προσφέρει αναμφίλεκτα και τελεσίδικα. Αυτή είναι η σημερινή κατάσταση του ελληνικού έθνους, μετά από επτά περίπου δεκαετίες γεωπολιτικής και κοινωνικοπολιτικής συρρίκνωσης.

Έτσι τίθεται και πάλι, από άλλους δρόμους και με άλλες συντεταγμένες, το κλασσικό πρόβλημα της εθνικής επιβίωσης, το οποίο πολλοί πίστεψαν ότι θα λύσουν άνετα και πρόσχαρα με την «ευρωπαϊκή ενοποίηση». Άλλοι πάλι πρεσβεύουν ότι κάθε διατύπωση τέτοιων προβλημάτων και γενικά οποιαδήποτε επικέντρωση της πολιτικής σκέψης στο έθνος σημαίνει απορριπτέο αταβισμό. Όποιος δεν θέλει να συγχέει τις ευχές του με την πραγματικότητα οφείλει να διαπιστώσει ότι, όσο κι αν αυτό φαίνεται λυπηρό για τις προοπτικές της παγκόσμιας κοινωνίας, το έθνος ως βασική μονάδα πολιτικής συνομάδωσης και συνεπώς η επιβίωσή του ως εγγύηση της φυσικής και πολιτικοκοινωνικής επιβίωσης συγκεκριμένων ανθρώπων διόλου δεν έχουν πρακτικά ξεπερασθεί ούτε σε ευρωπαϊκό ούτε σε παγκόσμιο επίπεδο. Στο βιβλίο αυτό εξηγήσαμε γιατί είναι εσφαλμένη η αντίληψη ότι οι οικονομικές συγχωνεύσεις και οι διεθνείς τυποποιήσεις του δικαίου ή της ηθικής μπορούν από μόνες τους να δημιουργήσουν υπερεθνικές ενότητες. Όπως δείχνει, σε όποιον την παρακολουθεί προσεκτικά, η συμπεριφορά των μεγάλων ευρωπαϊκών και εξωευρωπαϊκών Δυνάμεων μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, αυτές διόλου δεν θεωρούν ότι η συγχώνευση των οικονομιών θα καταργήσει τα εθνικά οικονομικά και άλλα συμφέροντα ή ότι η μετατόπιση του κέντρου βάρους προς τα ζητήματα της οικονομίας θα εξαλείψει τους εθνικούς ανταγωνισμούς. Τα μικρότερα έθνη, συμπεριλαμβανομένου του ελληνικού, οφείλουν να συναγάγουν τα συμπεράσματά τους από τις παρατηρήσεις αυτές. Η συγχώνευση της πολιτικής με την οικονομία δεν σημαίνει κατάργηση της πολιτικής, και μάλιστα της εθνικής πολιτικής, παρά προκαλεί μιαν ολοένα και στενότερη σύνδεση ανάμεσα σε οικονομική και σε εθνική επιτυχία ή αποτυχία. Αυτό είναι οφθαλμοφανές στον στενότερο στρατιωτικό τομέα, εξ ίσου πρόδηλο θα γίνει όμως και ως προς ολόκληρο το εθνικό-οικονομικό φάσμα στον βαθμό πού ενεργειακοί, πληθυσμιακοί, οικολογικοί και συναφείς παράγοντες αποκτήσουν στην αρχόμενη φάση της πλανητικής πολιτικής προνομιακή σημασία για την επιβίωση των επί μέρους εθνών σε μία τέτοια περίπτωση, μόνον όποιος κάνει έγκαιρη και επίμονη προεργασία θα διασωθεί μακροπρόθεσμα — και το μικρό έθνος χρειάζεται ίσως μεγαλύτερη προβλεπτικότητα από τα μεγάλα.

Όπως αντιλαμβάνεται κανείς, η μαζικοδημοκρατική απάλειψη των προγραμματικών αστικοφιλελεύθερων διαχωρισμών ανάμεσα σε κυβερνητική, οικονομική, πολιτική, πολιτισμική ή ηθική σφαίρα κτλ. έκαμε το πρόβλημα της οικονομίας και συνάμα εκείνο της εθνικής επιβίωσης πολύ συνθετότερο απ’ όσο ήταν στην εποχή του εθνικισμού του 19ου αιώνα. Η σφαιρικότητα του σύγχρονου οικονομικού προβλήματος απαιτεί σφαιρικότητα και συλλογικότητα της προσπάθειας για την επίλυσή του, ήτοι απαιτεί τη σύλληψή του ως προβλήματος εθνικής επιβίωσης. Με δεδομένο τον μαζικοδημοκρατικό πλουραλισμό και την αποδυνάμωση των παραδοσιακών ιδεολογικών συνεκτικών δεσμών, ο αποδοτικός κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας και η εναρμόνιση των επί μέρους προσπαθειών, έτσι ώστε ο κοινωνικός παρασιτισμός εκ των άνω ή εκ των κάτω να περιορίζεται κατά το δυνατόν, αποτελούν όρο κοινωνικής συνοχής ουσιωδέστερο απ’ ό,τι σε προγενέστερες κοινωνίες. Το σημερινό ελληνικό έθνος θα όφειλε να δει την οικονομική του εκλογίκευση ακριβώς ως πάλη κατά του παρασιτισμού, ως αντικατάσταση μιας κοινωνικής συμβίωσης, όπου ο ένας «κλάδος» ζει απομυζώντας άμεσα ή έμμεσα (δηλ. μέσω της κυβερνητικής διαχείρισης των δημοσίων πόρων) κάποιον άλλον, ενώ όλοι μαζί ζουν υποθηκεύοντας το εθνικό μέλλον, από μία κοινωνική συνοχή με την παραπάνω λειτουργική έννοια. Αυτό συνεπάγεται τόσο πολλά, τόσες πολλές και ριζικές αλλαγές σε τόσο διαφορετικά επίπεδα, ώστε είναι περισσότερο από αμφίβολο αν μπορεί σήμερα να πραγματοποιηθεί σε καθοριστικό βαθμό. Αλλά εδώ συζητάμε μόνο ποιες είναι οι απαραίτητες προϋποθέσεις μιας εθνικής πολιτικής, δηλ. μιας πολιτικής με σκοπό την εθνική επιβίωση, χωρίς και να ισχυριζόμαστε ότι η τέτοια εθνική πολιτική είναι πλέον εφικτή. Η ορθή θεραπεία δεν αρχίζει πάντοτε εγκαίρως.

Το γεγονός, το οποίο περιπλέκει αφάνταστα τη σημερινή ελληνική κατάσταση, κάνοντάς τη να φαίνεται κατ’ αρχήν αδιέξοδη, είναι ότι η υπέρβαση του παρασιτικού καταναλωτισμού ειδικότερα και του κοινωνικού και ιστορικού παρασιτισμού γενικότερα, η εκλογίκευση της οικονομίας και της εθνικής προσπάθειας στο σύνολο της, δεν προσκρούουν απλώς στα οργανωμένα συμφέροντα μιας μειοψηφίας, η οποία στο κάτω-κάτω θα μπορούσε να παραμερισθεί με οποιαδήποτε μέσα και προ παντός με τη συμπαράσταση της μεγάλης πλειοψηφίας. Τα πράγματα είναι ακριβώς αντίστροφα. Η συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού όλων των κοινωνικών στρωμάτων έχει εν τω μεταξύ συνυφάνει, κατά τρόπους κλασσικά απλούς ή απείρως ευρηματικούς, την ύπαρξη και τις απασχολήσεις της με τη νοοτροπία και με την πρακτική του παρασιτικού καταναλωτισμού και του κοινωνικού παρασιτισμού. Για να ακριβολογήσουμε, βέβαια, πρέπει να προσθέσουμε ότι σε σχέση με τη σύγχρονη Ελλάδα η έννοια του παρασιτισμού μόνον οξύμωρα μπορεί να χρησιμοποιηθεί: γιατί εδώ δεν πρόκειται για έναν λίγο-πολύ υγιή εθνικό κορμό, ο οποίος έχει αρκετές περισσές ικμάδες ώστε να τρέφει και μερικά παράσιτα ποσοτικώς αμελητέα, παρά για ένα πλαδαρό σώμα πού παρασιτεί ως σύνολο εις βάρος ολόκληρου του εαυτού του, ήτοι τρώει τις σάρκες του και συχνότατα και τα περιττώματα του. Οι κοινωνικές και ατομικές συμπεριφορές, πού ευδοκιμούν μοιραία σε τέτοιο μικροβιολογικό περιβάλλον, συμφυρόμενες με ζωτικότατα κατάλοιπα αιώνων ραγιαδισμού, βαλκανικού πατριαρχισμού και πελατειακού κοινοβουλευτισμού, αποτελούν την άκρα αντίθεση και τον κύριο φραγμό προς κάθε σύλληψη και λύση των προβλημάτων της εθνικής επιβίωσης πάνω σε βάση μακροπρόθεσμης και οργανωμένης συλλογικής προσπάθειας. Η σημερινή ψυχοπνευματική εξαθλίωση του ελληνικού λαού στο σύνολο του δεν νοείται ωστόσο εδώ με τη στενή σημασία των διαφόρων ηθικολόγων, παρά πρωταρχικά ως μέγεθος πολιτικό: έγκειται στην επίμονη και ιδιοτελή παραγνώριση της αδήριτης σχέσης πού υφίσταται ανάμεσα σε απόδοση και απόλαυση, και κατ’ επέκταση στην αδιαφορία απέναντι στην υπονόμευση του εθνικού μέλλοντος εξ αιτίας απολαύσεων μη καλυπτομένων από αντίστοιχη απόδοση. Ως ελαφρυντικό πρέπει ίσως να θεωρήσει κανείς ότι οι πλείστοι Έλληνες δεν γνωρίζουν καν τι σημαίνει «απόδοση» με τη σύγχρονη έννοια και συχνά πιστεύουν ότι αποδίδουν μόνο και μόνο επειδή ιδροκοπούν, φωνασκούν και τρέχουν από το πρωί ως το βράδυ. Όμως αυτό ελάχιστα μεταβάλλει το πρακτικό αποτέλεσμα. Η δυσαρμονία απόλαυσης και απόδοσης ήταν ανεκτή όσο η απόλαυση ήταν γλίσχρα και όσο η απόδοση δεν μετριόταν πάντα με τα μέτρα των προηγμένων ανταγωνιστικών οικονομιών. Αλλά στις τελευταίες δεκαετίες μεταστράφηκαν και οι δύο αυτοί όροι: τα οικονομικά σύνορα έπεσαν, τουλάχιστον σ’ ό,τι άφορα το μέτρο της απόδοσης, εφ’ όσον δεν είναι δυνατό να αποτιμώνται με άλλο μέτρο απόδοσης τα (συνεχώς αυξανόμενα) εισαγόμενα και με άλλο τα εξαγόμενα, κι επομένως όποιος θέλει να εισαγάγει χωρίς να ξεπουληθεί πρέπει να εξαγάγει ίση απόδοση˙ οι αντιλήψεις για το τι σημαίνει απόλαυση προσανατολίσθηκαν, πάλι, μαζικά στα πρότυπα των προηγμένων καταναλωτικών κοινωνιών, έτσι ώστε η απόσταση απ’ αυτά να γίνεται από τους πλείστους αισθητή ως στέρηση. Έτσι η διάσταση ανάμεσα σε απόλαυση και απόδοση έγινε εκρηκτική, με αποτέλεσμα τον τελευταίο καιρό να ξαναγίνουν επίκαιρες ορισμένες στοιχειώδεις οικονομικές αλήθειες πού η Ελλάδα νόμιζε ότι τις είχε ξεπεράσει με την απλή μέθοδο του δανεισμού. Με δεδομένες όμως τις νοοτροπίες και τις συμπεριφορές πού επισημάναμε παραπάνω, οι αλήθειες αυτές δεν επενέργησαν ως καταλύτης παραγωγικών ενεργειών, παρά μάλλον ως καταλύτης αντεγκλήσεων, η στειρότητα των οποίων επέτεινε τη συλλογική αμηχανία και αβουλία. Πράγματι, για όποιον δεν είναι εξ επαγγέλματος και ιδιοτελώς υποχρεωμένος (λ.χ. ως πολιτικός) να τρέφει και να διαδίδει ψευδαισθήσεις, είναι προφανές ότι η χώρα βυθίζεται στον κοινωνικό λήθαργο και στη συλλογική απραξία, ήτοι η κοινωνική πράξη έχει υποκατασταθεί από αντανακλαστικές κινήσεις: το νευρόσπαστο κινείται κι αυτό, όμως δεν πράττει. Η αίσθηση της αποσύνθεσης είναι γενική και δεσπόζει σε όλες τις συζητήσεις, ενώ η εξ ίσου διάχυτη δυσφορία εκτονώνεται όλο και ευκολότερα, όλο και συχνότερα σε προκλητική επιθετικότητα και σε επιδεικτική χυδαιότητα.

Η σημερινή κατάσταση του «πολιτικού κόσμου» δεν απέχει ουσιαστικά από τη γενική κατάσταση του περιούσιου λαού και αποτελεί επίσης ισχυρότατο εμπόδιο για την εκλογίκευση της εθνικής πολιτικής. Αν ο «πολιτικός κόσμος» κάποτε εμφανίζεται χειρότερος από τον «λαό», ενώ είναι απλώς ίδιος, ο λόγος είναι ότι ο «λαός» ή όσοι μιλούν εκάστοτε στο όνομά του έχουν ένα τακτικό πλεονέκτημα απέναντι στον «πολιτικό κόσμο»: μπορούν να τον αποκαλούν ανίκανο η διεφθαρμένο χωρίς να φοβούνται δυσάρεστες συνέπειες — απεναντίας μάλιστα, αποκτούν πολύτιμους και εξαργυρώσιμους τίτλους δημοσίων κηνσόρων. Αλίμονο όμως σ’ έναν κοινοβουλευτικό πολιτικό αν τολμήσει να αποκαλέσει τον δήμο ηλίθιο ή ιδιοτελή κι αδιάφορο για το εθνικό μέλλον˙ η σταδιοδρομία του σε μεγάλο βαθμό εξαρτάται από την ικανότητά του να εγκωμιάζει τις μεγάλες ψυχικές αρετές και την ευθυκρισία ή τουλάχιστον το αλάνθαστο ένστικτο «του λαού μας». Ωστόσο δεν έχουμε ενδείξεις για να υποθέσουμε ότι πολλοί Έλληνες πολιτικοί στις ημέρες μας αντιμετωπίζουν το δίλημμα της επιλογής μεταξύ παρρησίας και σταδιοδρομίας. Είναι οι ίδιοι, στη μέγιστη πλειοψηφία τους, τόσο ζυμωμένοι με τις διάφορες (όχι αναγκαία τις ίδιες πάντοτε) εκφάνσεις εκείνου πού συνιστά τη σημερινή ψυχοπνευματική εξαθλίωση του ελληνικού λαού, ώστε δεν χρειάζεται καν να κρύψουν μία περιφρόνηση, την οποία δεν έχουν αρκετό επίπεδο για να αισθανθούν˙ μάλλον θαυμάζοντας τον λαό θαυμάζουν τον εαυτό τους ως ηγέτη του και μάλλον δείχνοντας κατανόηση προς τους άλλους επαιτούν επιείκεια γι’ αυτούς τους ίδιους. Μεταξύ τους έχει άλλωστε εμπεδωθεί, αν όχι η ξεκάθαρη συνείδηση, πάντως η πρακτική του ότι αποτελούν κι αυτοί, όπως και όλες οι άλλες κοινωνικές ομάδες, κλάδο με ειδικά συμφέροντα, με μόνη τη διαφορά ότι ο κλάδος αυτός εξυπηρετεί τα ειδικά του συμφέροντα διαχειριζόμενος ή εκποιώντας τα γενικά συμφέροντα προς όφελος πολυπληθέστατων τρίτων. Η ακραία και oλεθριότερη περίπτωση αυτής της πρακτικής ήταν η ένταξη της χώρας στον δρόμο του παρασιτικού καταναλωτισμού και η εκσυγχρονισμένη εμπέδωση του κοινωνικού παρασιτισμού με αντάλλαγμα την εύνοια «του λαού», ήτοι τη νομή της εξουσίας. Ένας τέτοιος «πολιτικός κόσμος» δεν θα είναι ποτέ ικανός ως σύνολο να θέσει και να λύσει το πρόβλημα της εθνικής πολιτικής και της εθνικής επιβίωσης παρά μόνον ευκαιριακά και φραστικά˙ είναι ο ίδιος όχι μόνο προαγωγός, αλλά και προϊόν του κοινωνικού παρασιτισμού, ανήμπορος ως εκ της φύσεώς του να αντιταχθεί στον «λαό», όταν ο «λαός» απαιτεί την εκποίηση του έθνους για να καταναλώσει περισσότερα και να εργασθεί λιγότερο. Πέρα απ’ αυτό, είναι ανίκανος να κάνει κάτι τι διαφορετικό απ’ ό,τι κάνει λόγω του επιπέδου και του ποιού του. Ότι ο σημερινός ελληνικός «πολιτικός κόσμος», κοινοβουλευτικός και εξωκοινοβουλευτικός, αποτελείται ως επί το πολύ από πρόσωπα ελαφρά έως φαιδρά, δεν αποτελεί καν κοινό μυστικό˙ αποτελεί πηγή δημόσιας θυμηδίας, συχνά με τη σύμπραξη των ίδιων των διακωμωδούμενων. Οι λίγοι, πού έχουν γνώση και συνείδηση, πού κάτι είχαν και κάτι διατηρούν μέσα στους ρηχούς, καριερίστες ή απλώς ψευτόμαγκες συναδέλφους τους, καταπίνουν κι αυτοί τη γλώσσα τους ή μιλούν με πρόσθετες περιστροφές όταν τα θέματα γίνονται οριακά για την πολιτική τους επιβίωση.

Η κομματικοποίηση των μεγάλων θεμάτων της εθνικής πολιτικής και η άγρια εσωτερική τους εκμετάλλευση είναι πασίγνωστη ήδη από το γεγονός ότι οι πάντες την επιρρίπτουν στους πάντες — διαιωνίζοντας την. Στο σημείο αυτό γίνεται εμφανέστατη η εθνική ανεπάρκεια τού ελληνικού «πολιτικού κόσμου» και συνάμα ο οργανικός του συγχρωτισμός με τη σημερινή κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας, ο οποίος τον καθιστά ανίκανο να της αντιπαραταχθεί για να την καθοδηγήσει. Ο κατακερματισμός των αντιλήψεων για την ελληνική εθνική πολιτική, ο μικροπολιτικός της χειρισμός και η σύνδεση της με ζητήματα προσωπικού γοήτρου αντανακλούν τον κατακερματισμό του κοινωνικού σώματος, τον αποπροσανατολισμό του συνόλου λόγω του ιδιοτελούς και παρασιτικού προσανατολισμού των ατόμων και των ομάδων. Σ’ αυτό το πλαίσιο θα ήταν βέβαια μάταιο ν’ αναμένει κανείς από τους συγκαιρινούς Έλληνες διανοουμένους να δώσουν εκείνοι ό,τι αδυνατεί να δώσει ο κατά τεκμήριο αρμοδιότερος «πολιτικός κόσμος». Όχι μόνον επειδή οι ίδιοι είναι κατακερματισμένοι σε ομάδες επίσης κατακερματισμένες σε εν πολλοίς αυτιστικά άτομα, όχι μόνον επειδή η γενική τους μόρφωση θυμίζει ως προς το ποιόν και τη συγκρότησή της τον αεριτζίδικο και αυτοσχεδιαστικό χαρακτήρα της ελληνικής οικονομικής δραστηριότητας, όχι μόνον επειδή για τις παγκόσμιες πολιτικοοικονομικές εξελίξεις γνωρίζουν συνήθως ακόμα λιγότερα και από τα όσα επιφανειακά και ασυνάρτητα γράφονται στις ελληνικές εφημερίδες, αλλά και για έναν πρόσθετο λόγο: επειδή αντιλαμβάνονται την πολιτική με βάση φιλολογικές ή ηθικολογικές κατηγορίες και επιχειρούν πολιτικές αποφάνσεις στο επίπεδο των αντίστοιχων νερουλών γενικεύσεων. Πλείστοι όσοι «αριστεροί» διανοούμενοι πέρασαν τη ζωή τους κανοναρχώντας ότι η οικονομία είναι η «βάση» και τα υπόλοιπα το «εποικοδόμημα», χωρίς ωστόσο ποτέ τους να πληροφορηθούν τι σημαίνει εθνικό εισόδημα ή ισοζύγιο πληρωμών και χωρίς ποτέ να προσπαθήσουν να κατανοήσουν τα συγκεκριμένα προβλήματα της χώρας τους ξεκινώντας (και) από τέτοια μεγέθη. Γι’ άλλους πάλι, οι οποίοι κηρύσσουν .την υπεροχή ή και την παντοδυναμία τού «πολιτισμού» η τού «πνεύματος», η αφ’ υψηλού θεώρηση ή η άγνοια οικονομικών, γεωπολιτικών ή στρατιωτικών παραγόντων μπορεί και ν’ αποτελεί περίπου τίτλο τιμής. Βεβαίως, μία παλαιά και δόκιμη κοινωνιολογική διάκριση μας λέει ότι διανοούμενος και επιστήμονας είναι δύο διαφορετικά πράγματα, εφ’ όσον κύριο μέλημα του δεύτερου είναι η συναγωγή πορισμάτων από τη μεθοδευμένη συλλογή και ταξινόμηση εμπειρικού υλικού, ενώ ο πρώτος ενδιαφέρεται περισσότερο να εμφανισθεί ως ταγός της κοινωνίας μέσω της διακήρυξης διαφόρων ηθικών, αισθητικών και άλλων ιδεωδών. Απ’ αυτή την άποψη δεν θα έπρεπε να περιμένει κανείς από Έλληνες διανοουμένους να προσφέρουν ό,τι εξ ορισμού δεν μπορούν να δώσουν. Το μειονέκτημα της Ελλάδας σε σχέση με άλλες χώρες είναι η έλλειψη μιας πολιτικής επιστήμης συγκροτημένης πάνω σε πραγματιστική βάση και ασκούμενης από επιστήμονες, η οποία ν’ αντιζυγιάζει μέσα στον δημόσιο διάλογο τα φληναφήματα, τα ευχολόγια και τις αμπελοφιλοσοφίες.

Η κοινωνιολογική δυσμορφία των επίλεκτων ομάδων, αλλά και του ευρύτερου συνόλου της σημερινής ελληνικής κοινωνίας, δεν εμποδίζει απλώς την εφαρμογή μιας τελεσφόρας εθνικής πολιτικής πού καθ’ αυτήν (θα μπορούσε να) έχει σχεδιασθεί στο χαρτί. Εμποδίζει την ίδια τη σύλληψη και την υποτύπωσή της. Πράγματι, οι βασικές απόψεις πού διαγράφονται πάνω στο θέμα αυτό ούτε συνεκτικές και λεπτομερείς είναι (μάλλον θα έπρεπε να γίνει λόγος για χαλαρές και εν μέρει αλληλοσυμπλεκόμενες τάσεις) ούτε άμοιρες μονομέρειας και ανεδαφικότητας. Ως κυρίαρχη και ευρύτερα αποδεκτή εθνική πολιτική εμφανίζεται σήμερα ο «ευρωπαϊκός προσανατολισμός» της χώρας, με τελικό του σκοπό την οργανική της ένταξη σε μιαν οικονομικά και πολιτικοστρατιωτικά ενοποιημένη Ευρώπη, με τη βοήθεια της οποίας η Ελλάδα, και την οικονομία της θα εκσυγχρόνιζε και την ακεραιότητα της θα διασφάλιζε — κοντολογίς θα έλυνε το πρόβλημα της εθνικής της βιωσιμότητας. Πολύ φοβούμαι ότι στην προοπτική αυτή κατά κύριο λόγο αντανακλώνται όχι πραγματικές δυνατότητες παρά ευσεβείς πόθοι ανάμικτοι με μυθολογικές κατασκευές. Όπως δηλ. η ακάματη ελληνική μυθολογική φαντασία πριν από λίγο ακόμη απέδιδε όλα τα δεινά στα ζοφερά σχέδια και τεχνάσματα των Ηνωμένων Πολιτειών, έτσι τώρα αναμένει όλα τα αγαθά από το αντίθετο μυθολόγημα, εκείνο της γενναιόδωρης κι αλληλέγγυας «Ευρώπης». Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς ότι, από ψυχολογική άποψη, η ευρωπαϊκή πανάκεια αποτελεί μιαν ακόμη μεταμφίεση του όψιμου επιχώριου ευδαιμονισμού, ο οποίος ονειρεύεται ανεξάντλητες πηγές επιδοτήσεων και συνάμα την έμμεση τουλάχιστον διασφάλιση των συνόρων από ξένα όπλα, έτσι ώστε να κατοχυρωθεί από όλες τις πλευρές και να «την αράξει». Ωστόσο ακόμα και μία γνώση των διεθνών πραγμάτων τόσο ατελής, όσο αυτή πού συναντάται κατά κανόνα στην Ελλάδα, θα αρκούσε για να θεωρηθεί πρακτικά έωλη μία ουσιώδης προϋπόθεση της ευρωπαϊκής προοπτικής, δηλ. η πεποίθηση ότι η «Ευρώπη» θα αποτελέσει κάποτε, αν όχι μία πραγματική πολιτική ενότητα, πάντως ένα σύνολο κρατών ικανό να δρα σε κάθε περίπτωση ενιαία και αποφασιστικά˙ τόσο η ένταση των πλανητικών ανταγωνισμών όσο και η όξυνση του προβλήματος της Ινδοευρωπαϊκής ηγεμονίας, ιδιαίτερα μετά τη γερμανική επανένωση, μάλλον τις κεντρόφυγες παρά τις κεντρομόλες δυνάμεις θα ενισχύσει στην ευρωπαϊκή ήπειρο, κι ας μη μιλήσουμε καθόλου για την επικείμενη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας ή για τις μελλοντικές εξελίξεις στην ανατολική Ευρώπη. Οι τριγμοί πού ακούγονται στα θεμέλια του ευρωπαϊκού πολιτικού συστήματος, καθώς στις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές χώρες το κύρος των κατεστημένων κομμάτων καταπίπτει, ενώ νέα ανέρχονται˙ η διαγραφόμενη για το άμεσο μέλλον οικονομική στασιμότητα και η συνεπόμενη στενότητα των πόρων οι οικολογικές και πληθυσμιακές αναταραχές: όλα αυτά, μαζί και με άλλα, θα ρίξουν το κάθε έθνος πίσω στις δικές του δυνάμεις, καθώς είναι ευκολότερο να συμμετέχουν όλοι στην κοινή ευημερία παρά ο ένας να βαστάζει τα βάρη του άλλου. Στην περίπτωση αυτή, στους κόλπους της «Ευρώπης» μάλλον θα είχαμε έναν συνασπισμό των ισχυρών με σκοπό ν’ απαλλαγούν από τους αδύνατους ή ανίκανους παρά την αδελφική διανομή προς ανακούφιση όσων ολιγώρησαν ή υστέρησαν.

Αλλά έστω κι αν δεχθούμε την αντίθετη περίπτωση, ότι δηλ. η «Ευρώπη» ενοποιεί, κοντά στην οικονομική, και την πολιτικοστρατιωτική της βούληση, και πάλι δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η βούληση αυτή θα συμπέσει σε κρίσιμα σημεία με την ελληνική βούληση — αν μέχρι τότε υπάρχει ελληνική εθνική βούληση. Πάντως οι τελευταίοι μήνες του 1992 έδειξαν, και οι ερχόμενοι θα δείξουν ευκρινέστερα ακόμη, ότι οι Ευρωπαίοι εταίροι της Ελλάδας διόλου δεν συμμερίζονται τις επιθυμίες και επιδιώξεις της όσον αφορά, στις σχέσεις της με τους άμεσους γείτονές της (μερικοί μάλιστα απ’ αυτούς τη θεωρούν ως φαντασιόπληκτο θορυβοποιό) και ότι προτίθενται να ρυθμίσουν τη στάση τους απέναντι στα συναφή προβλήματα με γνώμονα τις δικές τους απόψεις και τα δικά τους συμφέροντα. Όποιος απέναντι στην πραγματικότητα αυτή άρχιζε και πάλι τους ηθικολογικούς οδυρμούς και διαρρήγνυε τα ιμάτιά του ζητώντας το «δίκαιο», θα απεδείκνυε απλώς ότι βρίσκεται ακόμη στο νηπιακό στάδιο της πολιτικής ηλικίας. Θα ήταν πολύ αξιοπρεπέστερο — και γονιμότερο — αν το ελληνικό έθνος έσφιγγε τα δόντια και αντλούσε ένα πικρό, αλλά ζωτικό διπλό συμπέρασμα: ότι η σημερινή Ελλάδα αποτελεί στο πλαίσιο της διεθνούς κοινότητας μία παρακατιανή επαρχία, η οποία, κατά μέγα μέρος από δική της υπαιτιότητα, είναι όχι μόνον ανίσχυρη, αλλά και ανυπόληπτη, και ότι γι’ αυτόν τον λόγο σε κάθε μεγάλη κρίση θα βρεθεί εξ ίσου μόνη όσο λ.χ. και το 1974. Βεβαίως, μία τέτοια νηφάλια διαπίστωση κάθε άλλο παρά πρέπει να οδηγήσει σε μία — διόλου νηφάλια — διάθεση αποκοπής από κάθε συμμαχία και κάθε είδους ένταξη σε υπερεθνικούς οργανισμούς. Αλλά, αν θυμηθούμε τα όσα είπαμε πριν σχετικά με τις προϋποθέσεις της ενεργοποίησης των συμμαχιών και τα μεταφέρουμε στις σχέσεις της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, θα δούμε ότι μόνο μία ισχυρή (και στην ανάγκη αυτάρκης) Ελλάδα θα προσδώσει πολιτικό βάρος στην ευρωπαϊκή ένταξη, όντας σεβαστή στους εταίρους της˙ όπως δείχνει καθημερινά η εμπειρία, η ένταξη από μόνη της ούτε αποτελεί οικονομική ή πολιτική πανάκεια ούτε ισχυροποιεί αυτόματα την Ελλάδα μέσα στην ιδιαίτερη γεωπολιτική της περιφέρεια. Ίσως να φαίνεται παράδοξο, αλλά στο πλαίσιο μιας τελεσφόρας και μακρόπνοης εθνικής πολιτικής ο εξευρωπαϊσμός, και ο εκσυγχρονισμός γενικότερα, πρέπει να προχωρήσουν ακριβώς για να μπορεί μία κραταιωμένη Ελλάδα να μην είναι εξάρτημα η μπαίγνιο της «Ευρώπης», για να είναι σε θέση, αν χρειασθεί, να τραβήξει τον δρόμο πού θα της υπαγορεύσουν τα δικά της συμφέροντα, όταν αυτά συγκρουσθούν με εκείνα των Ευρωπαίων εταίρων της.

Ώστε η «ευρωπαϊκή ένταξη» διόλου δεν θα λύσει τα μεγάλα προβλήματα της ελληνικής εθνικής πολιτικής κατά τον ευθύγραμμο τρόπο πού φαντάζονται πολλοί Έλληνες «ευρωπαϊστές», ποζάροντας από τώρα ως ξεσκολισμένοι και υπερώριμοι «Ευρωπαίοι». Όμως επίσης δεν θα τα έλυνε μία ελληνοκεντρική αναδίπλωση, η οποία ναι μεν είναι χρήσιμη για να θυμάται κανείς που και που ότι σε τελευταία ανάλυση πρέπει να σταθεί στα δικά του τα πόδια, εφ’ όσον ούτε από το πετσί του μπορεί να βγει, ωστόσο καθίσταται επιζήμια όταν ως πρόταση συνάπτεται με διάφορες ανιστόρητες ανοησίες πού αντιπαραθέτουν στην «πνευματική» Ανατολή την «υλόφρονα» Δύση κτλ. Τέτοιες αντιλήψεις μπορούν να χρησιμεύσουν μονάχα ως ιδεολογικές υπεραναπληρώσεις λαών συχνά ταπεινωμένων και με ελάχιστη συνεισφορά στον σύγχρονο πολιτισμό, δεν προσφέρονται όμως ως πυξίδα μιας εθνικής πολιτικής πάνω στον σημερινό πλανήτη. Γιατί, θέτοντας στο επίκεντρο ηθικά ή μεταφυσικά μεγέθη, φενακίζουν τα πνεύματα, καθώς επικαλύπτουν κάτω από διανοουμενίστικες αοριστολογίες την καθοριστική σημασία της μεθόδου του οικονομείν για μία σύγχρονη κοινωνία και τους υπαρξιακούς κινδύνους μιας ουσιώδους ολιγωρίας στο σημείο αυτό. Εδώ πρέπει να υπογραμμισθεί ότι η συνήθης αντιπαράθεση των εκσυγχρονιστικών τάσεων προς την καλλιέργεια της εθνικής παράδοσης είναι απλουστευτική και παραπλανητική. Μονάχα η ευόδωση της εκσυγχρονιστικής προσπάθειας επιτρέπει την επιτυχή άμιλλα με άλλα έθνη και έτσι χαρίζει την αυτοπεποίθηση εκείνη, η οποία επιτρέπει την απροβλημάτιστη αναστροφή με την εθνική παράδοση και καθιστά ψυχολογικά περιττό τον πιθηκισμό. Αντίθετα, η ανικανότητα ενός έθνους να συναγωνισθεί τα άλλα σε ό,τι σήμερα — καλώς η κακώς — θεωρείται κεντρικό πεδίο της κοινωνικής δραστηριότητας θέτει σε κίνηση έναν διπλό υπεραναπληρωτικό μηχανισμό: τον πιθηκισμό ως προσπάθεια να υποκαταστήσεις με επιφάσεις ό,τι δεν κατέχεις ως ουσία και την παραδοσιολατρία ως αντιστάθμισμα του πιθηκισμού. Απ’ αυτή την άποψη, ο πτωχοπροδρομικός ελληνοκεντρισμός και ο κοσμοπολίτικος πιθηκισμός αποτελούν μεγέθη συμμετρικά και συναφή, όσο κι αν φαινομενικά εκπροσωπούν δύο κόσμους εχθρικούς μεταξύ τους. Μονάχα ο εκσυγχρονισμός στη βάση μιας μακρόπνοης εθνικής πολιτικής και εθνικής ανανέωσης θα δημιουργήσει συνθήκες ψυχικής υγείας, έτσι ώστε και η αναγκαιότητα του εκσυγχρονισμού (στη μορφή της τεχνικής-οικονομικής ορθολογικότητας) να καταφάσκεται και η στενότητα της παράδοσης να γίνεται αισθητή, και οι επικίνδυνες αντινομίες του σύγχρονου κόσμου να διαπιστώνονται ψύχραιμα και η εθνική παράδοση να βιώνεται δίχως συμπλέγματα κατωτερότητας ή ανωτερότητας.

Και η τελευταία τάση, για την οποία θα μιλήσουμε ακροθιγώς σε σχέση με την ελληνική εθνική πολιτική, δεν διαθέτει κάποιον αξιόλογο και μαζικό πολιτικό φορέα, αλλά είναι μάλλον διάχυτη, όπως και η προηγούμενη. Απλώνεται σε διάφορους βαθμούς ασάφειας κυρίως μέσα στον χώρο της ευρύτερης αριστεράς, μολονότι κάποτε συνοδοιπορεί με την πολιτική της ευρωπαϊκής ένταξης, αν και εφ’ όσον απ’ αυτήν αναμένεται η άμβλυνση των εθνικισμών και η προαγωγή της ειρήνης ή της συναδέλφωσης μεταξύ των λαών μέσω της απάλειψης των συνόρων, της καθολικής εφαρμογής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κτλ. κτλ. Τέτοιοι, κατά βάθος απολιτικοί, ευσεβείς πόθοι αποτελούν κατ’ ουσία την αριστερή εκδοχή ή παραλλαγή του μαζικοδημοκρατικού ευδαιμονισμού, ο οποίος ονειρεύεται μία κατάσταση, όπου συλλογικές προσπάθειες και συλλογικές θυσίες θα είναι περιττές, και την απροθυμία του γι’ αυτές την ντύνει με ψευτοηθικές δεοντολογίες. Μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού κινήματος, οι παρεμφερείς αντιλήψεις εκπληρώνουν μία πρόσθετη ψυχολογική λειτουργία. Πολλοί, των οποίων οι ελπίδες, οι διαγνώσεις και οι προγνώσεις διαψεύσθηκαν παταγωδώς και οι οποίοι τώρα δεν έχουν αρκετή αξιοπρέπεια για να σωπάσουν και να αναρωτηθούν μήπως είναι ανίκανοι να καταλάβουν τι γίνεται στον κόσμο, παρά αντίθετα συνεχίζουν απτόητοι τη φιλόδοξη πολιτική ή συγγραφική τους σταδιοδρομία επικαλούμενοι την ακατάλυτη πίστη τους στο «μέλλον του άνθρωπου» και στην «πρόοδο» — πολλοί τέτοιοι, λοιπόν, ζητούν σήμερα υποκατάστατα των παλαιών ορθόδοξων σοσιαλιστικών ουτοπιών σε θολούς ειρηνισμούς και σε οικουμενιστικές ηθικολογίες. Νομίζουν ότι με τον τονισμό του μεγάλου κοινού ανθρωπιστικού παρονομαστή και με την υπόμνηση του πάντα αδιάπτωτου ανθρωπιστικού τους φρονήματος θα ρίξουν μία γέφυρα ανάμεσα στις χθεσινές και στις σημερινές τους τοποθετήσεις, σβήνοντας έτσι από τη μνήμη των άλλων τις πολιτικές τους γκάφες και διασκεδάζοντας τις εύλογες αμφιβολίες, ως προς τις πνευματικές τους ικανότητες σ’ ό,τι αφορά στη σύλληψη πολιτικών καταστάσεων. Ο κόπος τους φαίνεται ωστόσο να πηγαίνει χαμένος. Γιατί και τα καινούργια τους θεολογούμενα απέχουν, το ίδιο όπως και τα παλιά, παρασάγγες από τις κινητήριες δυνάμεις της σύγχρονης πλανητικής ιστορίας και από τον χαρακτήρα της πολιτικής. Είναι πολιτικά νήπιος όποιος αναφέρεται στις δήθεν γενικές σύγχρονες τάσεις για υπέρβαση του εθνικού κράτους και για τη βαθμιαία πτώση των συνόρων, αποσιωπώντας ότι είναι δύο πολύ διαφορετικά πράγματα να περνούν τα σύνορα σου στρατιές τουριστών και να τα περνούν τα στρατεύματα ενός γειτονικού κράτους. Και εξ ίσου πολιτικά νήπιοι είναι όσοι φαντάζονται ότι τα «ανθρώπινα δικαιώματα» μπορούν ν’ αποτελέσουν αμετακίνητο κριτήριο για την άσκηση εθνικής πολιτικής, παραγνωρίζοντας τη συγκεκριμένη επήρεια και χρήση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε κάθε πολιτική συγκυρία. Για να το πούμε ειλικρινά και απερίφραστα: θα ήταν κάτι σαν εθνική αυτοχειρία, αν σήμερα η Ελλάδα γνοιαζόταν πρωταρχικά για τα ανθρώπινα δικαιώματα των μουσουλμάνων της Βοσνίας, υποστηρίζοντας μεταξύ άλλων και το δικαίωμά τους ν’ αυτοδιατεθούν και να σχηματίσουν ένα δεύτερο μουσουλμανικό κράτος στα Βαλκάνια. Φαίνεται πάντως ότι το ένστικτο της εθνικής αυτοσυντήρησης λειτουργεί βουβά μεν, αλλά αλάνθαστα και στους παρ’ ημίν ζηλωτές του ειρηνισμού και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κανείς τους δεν διαδήλωσε υπέρ των μουσουλμάνων Βοσνίων, όπως λ.χ. θα διαδήλωνε υπέρ των Κούρδων της Τουρκίας˙ επίσης κανείς δεν φάνηκε να ενοχλείται ιδιαίτερα όταν πριν από μερικά χρόνια η τουρκική μειονότητα της Βουλγαρίας διωκόταν συστηματικά. Τέτοιες πράξεις ή παραλείψεις δεν υπαγορεύονται βέβαια από κακοπιστία ή συνειδητό υπολογισμό˙ μάλλον εκφράζουν υποσυνείδητους αυτοματισμούς, οι οποίοι με τη σειρά τους καθιστούν πρόδηλη την έμπρακτη αδυναμία να στηριχθεί μία ρεαλιστική εθνική πολιτική σε αμιγείς οικουμενικές αρχές.

Ας επαναλάβουμε, κλείνοντας, ότι σκοπός των σύντομων αυτών παρατηρήσεων δεν ήταν, ούτε μπορούσε να είναι, η διατύπωση συγκεκριμένων προτάσεων πάνω στα συγκεκριμένα προβλήματα πού αντιμετωπίζει σήμερα η ελληνική εξωτερική πολιτική. Θελήσαμε να τονίσουμε την απλή και στοιχειώδη αλήθεια, ότι μία τελεσφόρα και μακρόπνοη εθνική πολιτική μπορεί ν’ απορρεύσει μονάχα από μιαν ακμαία εθνική οντότητα ως conditio sine qua non. Το τι θα κάμει στα επί μέρους όποιος διαθέτει την απαραίτητη τούτη προϋπόθεση εξαρτάται από τον εκάστοτε διεθνή συσχετισμό δυνάμεων, από τις εκάστοτε ανάγκες και επιδιώξεις του. Για να περπατήσει κανείς πρέπει πρώτα-πρώτα να έχει πόδια˙ το που, πώς και πότε θα πάει, δεν το ξέρει πάντοτε εκ των προτέρων και δεν το καθορίζει πάντοτε ο ίδιος. Συχνότατα η σημερινή ελληνική εθνική πολιτική θυμίζει κάποιον ο οποίος δεν ανησυχεί γιατί δεν έχει πόδια, πιστεύοντας ότι στην κρίσιμη στιγμή θα του φυτρώσουν φτερά. Η στάση αυτή δεν προμηνύει τίποτε καλό˙ πράγματι, μία νηφάλια εκτίμηση μάλλον θα κατέληγε στο πόρισμα ότι είναι άκρως αμφίβολο αν η Ελλάδα θα μπει στον επίπονο και τραχύ δρόμο της εσωτερικής ανόρθωσης, πού μόνος θα της έδινε τις προϋποθέσεις για την άσκηση εθνικής πολιτικής ικανής ν’ αντεπεξέλθει στις εξαιρετικά δυσχερείς συνθήκες της σημερινής πλανητικής συγκυρίας. Μάλλον θα συνεχίσει να αιωρείται αμήχανα μεταξύ ευρωπαϊκών ελπίδων και υπεραναπληρωτικού νευρωτικού εθνικισμού, ανήκοντας στην Ευρώπη με τον πιθηκισμό της και στα Βαλκάνια με ό,τι γνησιότερο έχει: τη μιζέρια και τον επαρχιωτισμό της. Αυτό επιβάλλεται να πει όποιος επιχειρεί σήμερα μία διάγνωση πέρα από επιθυμίες και φόβους, συμπάθειες και αντιπάθειες. Ούτε αγνοώ ούτε λησμονώ τις άκρως τιμητικές ατομικές εξαιρέσεις έναντι των κανόνων πού διέπουν τη λειτουργία της σημερινής ελληνικής κοινωνίας. Όμως οι εξαιρέσεις δεν μπορούν ν’ αποτελέσουν το αντικείμενο μιας σύντομης κοινωνιολογικής και πολιτικής ανάλυσης, όταν οι κανόνες είναι τόσο εξόφθαλμοι και τόσο επαχθείς. Πολλοί ίσως βρουν υπερβολικά καυστικές διάφορες εκφράσεις απ’ όσες χρησιμοποιήθηκαν στην παραπάνω περιγραφή. Θα είναι ασφαλώς εκείνοι πού ακόμα δεν κατάλαβαν ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχουν πια περιθώρια για μισόλογα και διακριτικούς υπαινιγμούς.

Από το βιβλίο: Παναγιώτης Κονδύλης, Πλανητική πολιτική μετά τον ψυχρό πόλεμο, Εκδόσεις Θεμέλιο, 1992
Αναδημοσίευση από το Π. Κονδυλης (Kondylis)

Μυστική διπλωματία και φανερά λάθη

2011-01-16T18:03:00.001+02:00

του Βασίλειου Μαρκεζίνη
Στο φύλλο της 1ης Ιανουαρίου 2011 η «Καθημερινή» δημοσίευσε άρθρο του πρέσβη ε.τ. κ. Σαββαΐδη, το οποίο, εκ πρώτης όψεως, περιγράφει για χάρη του γενικού αναγνωστικού κοινού τα δυσχερή προβλήματα οριοθετήσεως των θαλασσίων μας ζωνών.

Από τους δύο χάρτες γίνεται φανερή η σημασία του Καστελόριζου. Αν υπολογιστεί στην ΑΟΖ, όπως ορίζουν οι διεθνείς συνθήκες, η Ελλάδα έχει θαλάσσια σύνορα με την Κύπρο. Αν δεν υπολογιστεί, όπως θέλει η Τουρκία, Ελλάδα και Κύπρος περιορίζονται και η Τουρκία αποκτά θαλάσσια σύνορα με την Αίγυπτο
Κατ' ουσίαν, όμως, έπειτα από ένα μάθημα πολιτικής και δημοσιογραφικής δεοντολογίας, το κείμενο καταδικάζει πρόσφατη ανοικτή επιστολή του Καθηγητή κ. Καρυώτη και εμού, αναφερόμενο σε «ακαδημαϊκούς» που «παρεμβαίνουν» με «συνωμοσιολογικές» θεωρίες για να αποκαλύψουν «δήθεν αναληφθείσες δεσμεύσεις προς γείτονες (βλ. Τούρκους) και τρίτους (βλ. Αμερικανούς)» και να απαγγείλουν δημόσια την κατηγορία ότι «η χώρα στερείται πολιτικής και διπλωματικής σοβαρότητος στην αντιμετώπιση των ζητημάτων αυτών».

Η θέση αυτή απαιτεί τρία σχόλια.

Πρώτον, όλοι οι πολίτες μιας δημοκρατίας έχουν αναφαίρετο δικαίωμα να συμμετέχουν στα κοινά και να εκφράζουν τις γνώμες και τις ανησυχίες τους. Το να τους λες, κατ' ουσίαν, ότι «δεν ξέρουν τι λένε» αποτελεί δείγμα της υπεροψίας, την οποία επιδεικνύει το υπουργείο Εξωτερικών κάθε φορά που περιέρχεται σε δυσχερή θέση από διαρροές ή φήμες που είναι απότοκοι των ζοφερών εποχών που διανύει η χώρα.
Δεύτερον, το δικαίωμα γνώμης μεταβάλλεται σε υποχρέωση όταν μιλούν νομικοί που τυχαίνει να έχουν αναμειχθεί στη διάπλαση του Δίκαιου της Θαλάσσης και έχουν ηλικία και γνώσεις τουλάχιστον αντίστοιχες με τους συνεχώς μετακινούμενους από θέση σε θέση πρέσβεις, οι οποίοι, στην πράξη, τελικά υποχρεώνονται να κάνουν μόνον ό,τι τους επιβάλλουν οι πολιτικά προϊστάμενοι, εάν επιθυμούν να επιβιώσουν στην υπηρεσία. Ας κρίνουν, λοιπόν, οι αναγνώστες ποιοι είναι πιο αδέσμευτεοι και αξιόπιστοι ως σχολιαστές: οι διπλωμάτες ή η διανοούμενοι;
Τρίτον, πώς είναι δυνατόν να μη δημιουργούνται εύλογες υπόνοιες: (α) όταν οι Τούρκοι μάς λένε ότι κάνουν «μπίζνες» με την κυβέρνηση, ενώ η ίδια επιμένει να το αρνείται· (β) όταν διαρρέονται κείμενα του υπουργείου που φανερώνουν διχογνωμίες ή τουλάχιστον προειδοποιήσεις εναντίον των κινήσεων που μελετά το τρίο των διαπραγματευτών μας (στους οποίους δεν συμπεριλαμβάνεται ο κ. Σαββαΐδης)· και (γ) όταν ο ίδιος ο πρωθυπουργός μας δίνει ασαφείς απαντήσεις στη Βουλή για το θέμα της συνεκμετάλλευσης;
Η τελευταία παρατήρηση, δηλαδή η πρωθυπουργική τακτική των αορίστων απαντήσεων, δεν έχει σχολιασθεί επαρκώς, αν και βοηθούντων μερικών κειμένων στα ΜΜΕ οδηγεί, αθέλητα ενδεχομένως, σε επιζήμια λανθασμένες πληροφορίες.
Ετσι, όπως μας υπενθύμισε πρόσφατα ο κ. Καρυώτης, όταν ο πρωθυπουργός στις 10 Μαρτίου 2010, ενημερώνοντας τους Ελληνες δημοσιογράφους στην πρεσβεία της Ουάσιγκτον, ρωτήθηκε από τον Μιχάλη Ιγνατίου γιατί συνεχώς μιλά για το θέμα της υφαλοκρηπίδας και δεν το συνδέει με το θέμα της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, απάντησε ως εξής: «Το θέμα μάς έχει απασχολήσει και θα το φέρω (ξανά) προς συζήτηση με τον Ερντογάν στην επόμενη επίσκεψή του στην Αθήνα».
Εκτοτε οι δύο πρωθυπουργοί έχουν μιλήσει τέσσερις φορές. Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία δημόσια ένδειξη για το αν και σε τι βάθος συζητήθηκε το θέμα της ΑΟΖ ή -πράγμα ακόμη πιο σημαντικό- για το τι ακριβώς συμφωνήθηκε. Ούτως εχόντων των πραγμάτων, γιατί να μη γίνει πιστευτή η τουρκική εκδοχή, ότι δηλ. τα προβλήματα του Αιγαίου θα διαχωριστούν από αυτά του Καστελόριζου και ότι το καθεστώς των βραχονησίδων θα παραμείνει, υπό τις καλύτερες των συνθηκών, απροσδιόριστο;
Δυστυχώς, λοιπόν, οι φήμες για αντεθνικές συνθηκολογήσεις, μέχρι να διαψευστούν επισήμως, παραμένουν αληθοφανείς, έστω και αν όλοι μας ελπίζουμε να είναι λανθασμένες.
Είναι το υπουργείο Εξωτερικών υπεράνω δημόσιας κριτικής;
Το γενικότερο αυτό ερώτημα αναδύεται από το άρθρο στην «Καθημερινή». Δικαιολογείται όμως και από την οξύτατη αντίδραση του υπουργείου προς το άρθρο των κ.κ. Λυγερού και Κωνσταντακόπουλου σχετικά με το διαρρεύσαν σημείωμα της Δ1 Διευθύνσεως του υπουργείου Εξωτερικών (το πώς συνετάγη το εν λόγω υπόμνημα και το πώς αντέδρασαν οι ένδον αποτελούν ζητήματα τα οποία κανείς, ακόμη, δεν έχει συζητήσει).
Η απάντηση στο ερώτημα του υπέρτιτλου της παρούσης ενότητας πρέπει να είναι κατηγορηματικώς αρνητική. Για δύο λόγους:
Ο πρώτος απαιτεί μια διευκρίνιση. Η διπλωματία δεν λειτουργεί σε όλες τις περιπτώσεις αποτελεσματικά εάν δεν είναι μυστική. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου, επειδή θίγεται καίρια το εθνικό συμφέρον, ούτε καν διαπραγματεύσεις δεν πρέπει να αρχίζουν χωρίς την κατ' αρχήν άδεια της Βουλής ή τουλάχιστον με τη συμφωνία των αρχηγών των περισσότερων κομμάτων.
Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, οι μυστικά διαπραγματευόμενοι Ελληνες πολιτικοί και διπλωμάτες χειρίζονται δύο ειδών προβλήματα.
Στο Αιγαίο διακυβεύεται κυρίως η χερσαία ακεραιότητα της πατρίδας μας, εάν οι Τούρκοι καταφέρουν να κρατήσουν ανοιχτό το θέμα των βραχονησίδων και των συνδεόμενων δικαιωμάτων, αλλά και, ενδεχομένως, τα δικαιώματά μας που θα χαθούν εάν οι ποικίλες αρμοδιότητες στο Αιγαίο χωριστούν μεταξύ των δύο κρατών με βάση τον 25ο Μεσημβρινό.
Στην Ανατολική Μεσόγειο, αντιθέτως, κυρίως δε στο σύμπλεγμα των νήσων του Καστελόριζου και στην ΑΟΖ τους, ο υποθαλάσσιος πλούτος αποτελεί το διακυβευόμενο συμφέρον μας. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι ο δικός μας πλούτος θα μοιραστεί γιατί όλοι (ή μερικοί;) φοβούνται να πουν «όχι» στον ένοπλο γείτονα και ταραξία.
Ο εκβιασμός μπορεί να τρομάζει, ο κίνδυνος μπορεί να είναι μεγαλύτερος, αλλά η ιδέα και μόνη ότι ενδέχεται να υποχωρήσουμε αμαχητί (κυριολεκτικά και μεταφορικά) δεν είναι καθόλου ελληνική! Και τούτο, διότι κυριαρχικά δικαιώματα δεν εκχωρούνται παρά μόνον ύστερα από έναν χαμένο επιθετικό πόλεμο.
Υπάρχει, όμως, και ένας δεύτερος λόγος για τον οποίο η κριτική του τρόπου διακυβέρνησης συνάδει απόλυτα με τη λαϊκή περί δικαίου αντίληψη της εποχής μας. Αν και εξαιρέσεις βεβαίως υπάρχουν, ευρέως διαδεδομένη, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, είναι η εντύπωση ότι η πολιτική ηγεσία (πρώην και νυν) φέρει μεγάλο μέρος της ευθύνης για την οικονομική εξαθλίωση της χώρας.
Η δημοσιοϋπαλληλία κατηγορείται και αυτή καθημερινώς ότι ολιγωρεί ή και ότι χρηματίζεται. Ιερές Μονές έχουν αποτελέσει αντικείμενο «περίεργων», αν όχι και φθοροποιών, κουτσομπολιών που πλήττουν σύνολη την Εκκλησία. Η Στατιστική Υπηρεσία έχει κατ' επανάληψη κατηγορηθεί για λανθασμένα ή σκοπίμως παραποιημένα στοιχεία. Και αυτή ακόμη η Δικαιοσύνη -κατ' εμέ, η ιερότερη των τριών εξουσιών- έχει βρεθεί στο επίκεντρο αρνητικών σχολίων. Δεδομένων των ανωτέρω, ειλικρινά πιστεύει ο αρθρογράφος της «Καθημερινής» ότι η διπλωματική υπηρεσία είναι υπεράνω, de facto και de jure, πάσης κριτικής;
Κατά την άποψή μου, καίτοι περιλαμβάνει στους κόλπους του πολλούς ικανούς και τίμιους ανθρώπους, το υπουργείο Εξωτερικών, εν μέρει λόγω της αφόρητης κομματικοποίησής του από σειρά υπουργών, δεν έχει ενδεχομένως σταθεί στο ύψος των περιστάσεων. Νομίζω, μάλιστα, ότι αυτό είναι κάτι που θα βοηθούσε την κοινή προσπάθεια εάν μερικοί υψηλόβαθμοι διπλωμάτες αναγνώριζαν στην ειδική τους «διάλεκτο» ότι όλα δεν βαίνουν άριστα στο πεδίο της ελληνικής διπλωματίας στην ευρύτερη περιοχή μας.
Εάν λοιπόν ο πρωθυπουργός έχει δίκιο -και, δυστυχώς, έχει- να παραπονείται ότι η χώρα μας έχει υποστεί σοβαρά πλήγματα στην εικόνα της στο εξωτερικό, οι εντός της Ελλάδος ασχολούμενοι με τα εξωτερικά θέματα, μαζί με τα ακαδημαϊκά και επιδοτούμενα εξαπτέρυγά τους, δεν είναι νοητό να μη συμμερίζονται την ευθύνη. Ο χρόνος θα δείξει τελικά εάν ορθώς προβλέπω ότι η ημέρα της Τελικής Κρίσεως -από την Πολιτεία, και όχι μόνον από τον Θεό- για πολλούς από αυτούς τους άκρως «συναινετικούς» πλησιάζει!

Απλουστεύσεις, παραλείψεις

Ιδού, λόγω ελλείψεως χώρου, μια μικρή λίστα (με πλάγια στοιχεία, οι γνώμες του κ. Σαββαΐδη):
1 «Η Ελλάς έχει θέσει κατά τα τελευταία χρόνια ως βασικό στρατηγικό στόχο την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών της ... με βάση ... το ισχύον Δίκαιο της Θαλάσσης». Ανήκω σε αυτούς που έχουν μείνει με την εντύπωση ότι στην πράξη η ελληνική στάση δεν συμπίπτει με το τι κατά καιρούς διακηρύσσεται ως πρόθεση.
2 «Το ισχύον Δίκαιο καθορίζει για κάθε μία από τις (θαλάσσιες) ζώνες (δηλ. χωρικά ύδατα, ΑΟΖ κ.λπ.) διαφορετικά μέγιστα όρια. Τα κράτη έχουν τη δυνατότητα να ορίσουν το maximum του προβλεπόμενου ορίου ή και ολιγότερο». Πάνω από 130 κράτη έχουν ορίσει το maximum στις θαλάσσιες ζώνες τους. Η διατύπωση του πρέσβη, τυπικά ορθή, επί της ουσίας άθελα παραπλανά.
3 «Η παραπομπή σε διεθνή δικαστική επίλυση, πέραν των αβεβαιοτήτων εκβάσεως που παρουσιάζει, απαιτεί και σύνταξη συνυποσχετικού (που αποτελεί ειδική διεθνή συμφωνία και ...κύρωση από τα κοινοβούλια των ενδιαφερομένων)».
Η παράγραφος, πιθανώς λόγω υπερβολικής σύντμησης, δίνει ελλιπή και ως εκ τούτου μη ακριβή εικόνα του θέματος -της ΑΟΖ- που μας απασχολεί εν προκειμένω. Ετσι, δεν διευκρινίζει το δικαίωμα της χώρας μας να ορίσει μονομερώς τη δική της ΑΟΖ, ενημερώνοντας ακολούθως τον ΟΗΕ. Από εκεί και πέρα η Τουρκία θα μπορούσε να προσφύγει στο Διεθνές Δικαστήριο για τις λεπτομέρειες της οριοθετήσεως, αλλά και τούτο μόνο με την αποδοχή της ελληνικής πλευράς. Διαφορετικά, η διαμαρτυρία της θα παραμείνει άνευ περιεχομένου, όπως συνέβη πρόσφατα με την περίπτωση Κύπρου - Ισραήλ.
4 Σε άλλο σημείο του κειμένου του, ο κ. πρέσβης επισημαίνει, ορθώς, ότι οι διεθνείς συμφωνίες συνδέονται μεταξύ των κατά περίπλοκο τρόπο, τον οποίο οι μη ειδικοί ενδέχεται να μην κατανοούν. Ας διευκρινίσουμε μια τέτοια περίπτωση, ώστε οι συμπατριώτες μας να αντιληφθούν τις δυσχέρειες που αντιμετωπίζουν οι Ελληνες διπλωματικοί σύμβουλοι, αλλά και για να γίνει σαφές ότι με πολιτικό θάρρος και λίγη φαντασία οι περισσότερες μπορούν να ξεπεραστούν.
Μια πιθανή αντίρρηση προς τη μονομερή διακήρυξη της ΑΟΖ μας θα μπορούσε να προέλθει από την επίκληση της (απαράδεκτης) Συμφωνίας της Μαδρίτης του 1997, η οποία ορίζει ότι η Ελλάδα και η Τουρκία «θα αναλάβουν προσπάθεια να προωθήσουν διμερείς σχέσεις» που θα βασίζονται στον «σεβασμό στα νόμιμα (όρος που περιλαμβάνει το Δίκαιο της Θαλάσσης), ζωτικά συμφέροντα και ενδιαφέροντα της κάθε χώρας στο Αιγαίο» (§ 4) και, επίσης, ότι δεσμεύονται να αποφύγουν «μονογενείς ενέργειες... ώστε να αποτραπούν συγκρούσεις οφειλόμενες σε παρεξήγηση (§ 5).
Τον Ιούνιο του 2007 ο Τούρκος πρόεδρος κ. Γκιουλ ανεφέρθη σ' αυτές τις παραγράφους όταν δήλωσε στην εφημερίδα «Καθημερινή» ότι «η Τουρκία και η Ελλάδα έχουν νομικά και ζωτικά συμφέροντα και ανησυχίες στο Αιγαίο, με μεγάλη σημασία για την ασφάλεια και την εθνική κυριαρχία τους. Εχουν δεσμευθεί με τη Συμφωνία της Μαδρίτης του 1997 να σέβονται τις αρχές αυτές και να διευθετούν τις μεταξύ τους διενέξεις με ειρηνικά μέσα και με αμοιβαία συναίνεση».
Ακόμη όμως και αυτό το επιχείρημα της Αγκυρας δεν αρκεί για να «γκριζάρει» το Αιγαίο και τη ΝΑ Μεσόγειο, μια και, για να μη μακρηγορούμε, η Τουρκία δεν έχει πάψει να παραβιάζει το γράμμα και το πνεύμα της συμφωνίας και έχουν εκλείψει πλέον οι τότε ισχύουσες πολιτικές προϋποθέσεις.
5 Το πρόσφατο άρθρο στην «Καθημερινή» αγνοεί, τέλος, την παρατήρηση ότι τέτοιες γειτονικές διαφορές ουδαμού του κόσμου έχουν οδηγήσει στην (αμερικανικής προελεύσεως) ιδέα της συνεκμετάλλευσης, η οποία, όπως πρόσφατα εξηγήσαμε ο κ. Καρυώτης και εγώ, όχι μόνο δημιουργεί μελλοντικές διαφορές, αλλά ουσιαστικά επιτυγχάνει την ιδέα της «ειρηνικής επιλύσεως» περίπλοκων διαφορών με την παραδοχή ότι οι Τούρκοι μπορούν να καρπώνονται τα κοιτάσματα υδρογονανθράκων που βρίσκονται στον... ελληνικό υποθαλάσσιο χώρο!

Κλείνω με τη σκέψη ότι το «υπαινικτικά» γραμμένο «διπλωματικό» άρθρο, κατά τρόπον υπόρρητο πλην όμως επικίνδυνο, αφήνει να εννοηθεί ότι το Δίκαιο υποκύπτει πάντα στην Πολιτική.
Ο ρόλος όμως του υπουργείου Εξωτερικών δεν είναι να σκύβει το κεφάλι επικαλούμενο «δημιουργικές ασάφειες» διεθνών συνθηκών, αλλά να μάχεται με εφευρετικότητα για τα δίκαιά μας. Διπλωμάτες σαν τον Δούντα ή τον Στοφορόπουλο έδειξαν τέτοια ευαισθησία. Τέτοιους ανθρώπους αναζητούμε και σήμερα.
Επιπλέον, οι διπλωμάτες μας θα έπρεπε να απαιτούν, έστω και διακριτικά, από όλες τις κυβερνήσεις να διατηρούν τη χώρα στρατιωτικά ισχυρή, για να μη βρεθούμε στη δυσάρεστη θέση να επιβεβαιωθεί εις βάρος μας η ρήση του Θουκυδίδη, ότι στις διεθνείς σχέσεις «δίκαιο έχει όποιος έχει ίση δύναμη και όταν αυτό δεν συμβαίνει, ο ισχυρός επιβάλει ό,τι του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύναμος υποχωρεί και προσαρμόζεται».
Για να εκφράσω την ίδια ιδέα λαογραφικά, εάν, στη θεωρία του περί «μηδενικών προβλημάτων», ο κ. Νταβούτογλου βλέπει τον εαυτό του στο ρόλο του Καραγκιόζη, τότε, προσωπικά, αρνούμαι διαρρήδην να δω τον Ελληνα στο ρόλο του Χατζηαβάτη...*
Αναδημοσίευση του άρθρου του ακαδημαϊκού Βασίλειου Μαρκεζίνη από την Ελευθεροτυπία της 10/1/2011

Για μια μετα-μετανεωτερική επιστροφή στη χειραφετική αντίληψη της παιδείας.

2011-01-16T18:01:00.000+02:00

Περικλής Παυλίδης
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό: ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΉ ΕΠΙΘΕΏΡΗΣΗ, τόμος 23, τεύχος 68, Μάιος 2006, σσ. 131-153
http://www.ilhs.tuc.gr/gr/Paideia_kai_metaneoterikotita.htm

Σκοπός του άρθρου είναι η κριτική εξέταση της μετανεωτερικής παραίτησης από τη χειραφετική αντίληψη της παιδείας. Υπό αυτό το πρίσμα θα διερευνηθεί η μετανεωτερική στάση απέναντι στη γνώση, τη διαμόρφωση της ανθρώπινης υποκειμενικότητας και την υπόθεση της κοινωνικής προόδου. Επίσης, θα επιχειρηθεί η εναλλακτική προσέγγιση της σχέσης παιδείας και χειραφέτησης από τη σκοπιά των χειραφετικών δυνατοτήτων που μπορεί να προσφέρει η παιδεία του λόγου, της διαλεκτικής σκέψης.

Ανιχνεύοντας την έννοια του μετανεωτερικού.

   Οι ιδέες που εντάσσονται στο ρεύμα του μεταμοντερνισμού έχουν ασκήσει μεγάλη επιρροή στη σύγχρονη συζήτηση περί ζητημάτων γνώσης και παιδείας. Πέραν του κατά πόσο αυτές συνεχίζουν και στις μέρες μας να βρίσκονται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, το γεγονός ότι συνιστούν ένα διακριτό τρόπο αντίληψης των σύγχρονων πολιτισμικών φαινομένων καθιστά τη θεωρητική αναμέτρηση μαζί τους σκόπιμη για το οποιοδήποτε πρόγραμμα φιλοσοφικής θεώρησης της παιδείας.
   Θα πρέπει εξ υπαρχής να σημειώσουμε ότι μιλώντας για το μετανεωτερικό (μεταμοντέρνο), είναι δύσκολο να ορίσουμε με σαφήνεια περί τίνος πρόκειται, διότι, όπως ορθώς επισημαίνεται, «ο όρος δεν είναι απλώς αμφιλεγόμενος, είναι και εσωτερικά τεταμένος και αντιφατικός.»[1].
   Στην προκειμένη περίπτωση δεν έχουμε να κάνουμε με ένα συγκροτημένο εννοιολογικό σύστημα, αλλά με μια τάση της σκέψης που εκδηλώθηκε δυναμικά την τελευταία τριακονταετία, ως ένα πολύμορφο ρεύμα ιδεών που εκφράζει, μάλλον, μια διάθεση διαφορετικής αντιμετώπισης του κόσμου, παρά μια συνεκτική θεωρία.
   Τον ορισμό του μετανεωτερικού δυσχεραίνει η εγγενής αντισυστημική στάση των απόψεων που εγγράφονται σ’ αυτό. Η μετανεωτερική αντίληψη θεωρεί ότι κάθε προσπάθεια συστηματικού ορισμού κάτι τινός καταφάσκει τη συνοχή και την ολότητα, πράγμα που οδηγεί στον ολοκληρωτισμό και την καταπίεση, και γι’ αυτό το λόγο απορρίπτεται κατηγορηματικά.
   Το μετανεωτερικό, όμως, ως τρόπος σκέψης, ορίζεται ούτως ή άλλως από μόνο του, από τη στιγμή που οι εκφραστές του τοποθετούνται κριτικά απέναντι στην αποκαλούμενη «νεωτερικότητα», αμφισβητώντας τις ιδέες και πρακτικές της τελευταίας.
   Ως νεωτερικότητα εννοείται το συνδεόμενο με το Διαφωτισμό πρόταγμα της ορθολογικής σκέψης και η επιδίωξη, διαμέσου αυτής, μιας διαρκούς προόδου του ανθρώπινου κόσμου. Δηλωτική της νεωτερικότητας θεωρείται η πεποίθηση πως η αντικειμενική πραγματικότητα είναι προσπελάσιμη από τη νόηση, πως είναι εφικτή η κατάκτηση ακλόνητων αληθειών, ικανών να καθοδηγήσουν τον άνθρωπο σε μια σταθερή πορεία προς τη χειραφέτηση.
   Στον αντίποδα των παραπάνω αντιλήψεων, οι ιδέες της μετανεωτερικότητας αρνούνται κατηγορηματικά τη δυνατότητα του ορθού λόγου να συλλαμβάνει κάποιους καθολικούς νόμους της πραγματικότητας και να οδηγεί με ασφάλεια τους ανθρώπους σε ένα προσχεδιασμένο καλύτερο μέλλον. Ταυτόχρονα, αμφισβητούν την πίστη στην επιστήμη, στην αντικειμενικότητα, στην ουδετερότητα και καθολική ισχύ των επιστημονικών γνώσεων.
   Η κλασική αριστοτελική αντίληψη της αλήθειας, η οποία αναφερόταν στην αντιστοιχία της γνώσης προς κάποιο ανεξάρτητο από τη συνείδηση αντικείμενο, εγκαταλείπεται οριστικά. Η αλήθεια ανάγεται τώρα σε βουλησιαρχικό κατασκεύασμα κοινωνικών και πολιτικών θεσμών[2]. Μεταξύ αυτών και η εκπαιδευτική θεσμικότητα, τα αναλυτικά προγράμματα της οποίας παύουν, πλέον, να θεωρούνται «ιδεολογικά αθώα και πολιτικά ουδέτερα», αλλά ερμηνεύονται ως «έκφραση και ενίσχυση συγκεκριμένων σχέσεων εξουσίας»[3].
   Σύμφωνα με τη μετανεωτερική αντίληψη η γνώση ενέχει εξουσιαστική σχέση από τη στιγμή που υπακούει σε κανόνες και υφίσταται ως σύστημα γενικεύσεων. Κάθε γενικευτικός κανόνας προϋποθέτει εξαιρέσεις, τις οποίες και αποκλείει. Κάθε σύστημα επιβάλει την ομοιομορφία αρνούμενο τη διαφορά. «Οι γενικές αφαιρέσεις, οι οποίες αρνούνται τα ειδικά και ιδιάζοντα χαρακτηριστικά της καθημερινής ζωής, οι οποίες γενικεύοντας αρνούνται την ύπαρξη του μερικού και τοπικού και καταπνίγουν τη διαφορά κάτω από το λάβαρο καθολικών κατηγοριών, απορρίπτονται ως ολοκληρωτικές και τρομοκρατικές.»[4].
   Η μετανεωτερική αντίληψη βλέπει τον κόσμο ως ένα ασταθές και χαώδες πεδίο, στερούμενο κάποιου αρχιμήδειου σημείου θεμελιωδών αρχών, βάσει των οποίων θα μπορούσε να παραχθεί τεκμηριωμένη κοσμοθεωρία. Στο εν λόγω πεδίο όλα τα νοήματα είναι σχετικά και κυμαινόμενα. Καταφάσκοντας τη μερικότητα και αποσπασματικότητα των αναπαραστάσεων του κόσμου οι ιδέες της μετανεωτερικότητας αρνούνται τη γνωσιολογική σπουδή για την ανακάλυψη της ουσίας των πραγμάτων, αρνούνται, εν γένει, τη διάκριση μεταξύ ουσίας και φαινομένου, απορρίπτουν την ουσιοκρατία.
   Η κατακερματισμένη και επιδερμική εικόνα του κόσμου, όπως αυτή σχηματίζεται στις ιδέες της μετανεωτερικότητας, συνοδεύεται από μια ριζική αλλαγή στην αντίληψη για τη σχέση μεταξύ πραγματικότητας και γλωσσικών αναπαραστάσεών της. Η ιδέα περί διαλεκτικής συνάφειας μεταξύ σημαίνοντος και σημαινόμενου, όπου το σημαίνον, (το σημείο, τα γλωσσικά σύμβολα), αναφέρεται σε ένα σημαινόμενο με τρόπο που αναδεικνύει κάποιο αντικειμενικό και καθολικό νόημα, αντικαθίσταται από τη άποψη περί ατέρμονης σχέσης μεταξύ σημείων – σημαινόντων, χωρίς εξάρτηση από κάποια σημαινόμενα και αναφορά σε αυτά. Η γλώσσα δεν είναι πλέον το μέσο έκφρασης νοημάτων αλλά το πεδίο κατασκευής τους.
   Στη μετανεωτερική αντίληψη η γλώσσα αυτονομείται από την αντικειμενική πραγματικότητα. Η ίδια η πραγματικότητα εκλαμβάνεται ως αποκλειστικό δημιούργημα της γλώσσας. Σύμφωνα με αυτή την άποψη «η κατασκευή του νοήματος, της εξουσίας και της υποκειμενικότητας κυριαρχείται από ιδεολογίες που εγγράφονται στη γλώσσα, η οποία προσφέρει στους ανθρώπους διαφορετικές δυνατότητες, προκειμένου να κατασκευάσουν τις σχέσεις τους με τους εαυτούς τους, με τους άλλους και με την ευρύτερη πραγματικότητα.»[5]. Η υποκειμενικότητα του ανθρώπου δε θεωρείται, απλώς, το κέντρο που κατασκευάζει νοήματα με τη βοήθεια της γλώσσας, αλλά και προϊόν γλωσσικών νοημάτων. Τελικά, όλα είναι γλώσσα. Όλα υπάρχουν, εξελίσσονται, αλλάζουν ως συνέπεια γλωσσικών αλλαγών[6].
   Η γλώσσα και τα νοήματα που αυτή κατασκευάζει παίζουν τώρα ένα κρίσιμο ρόλο στην αναθεώρηση της εικόνας του ανθρώπου ως υποκειμένου. Η νεωτερικότητα εμφορούταν από τη ιδέα του ενιαίου ατόμου, το οποίο έχοντας αυτοσυνειδησία, δηλαδή συνείδηση της εσωτερικής συνοχής και αυτονομίας του, προέβαλλε παντού και πάντα ένα συγκροτημένο και συναφή εαυτό, μια σταθερή ταυτότητα, δηλούμενη από διακριτό και απαράμιλλο ύφος.
   Η ένσταση του μεταμοντερνισμού κατά της νεωτερικής ιδέας περί μιας δεδομένης, φυσικής και αδιαφοροποίητης ταυτότητας του ατόμου εστιάζει την προσοχή στο ιστορικά μεταβαλλόμενο πολιτισμικό περιεχόμενο της υποκειμενικότητας. Την ίδια όμως στιγμή, ο πολιτισμικός καθορισμός του ατόμου ανάγεται αποκλειστικά σε ζήτημα νοημάτων, τα οποία κατασκευάζει κατά το δοκούν η εκάστοτε κοινωνική δομή και εξουσία. Ο ίδιος ο πολιτισμός υπολαμβάνεται ως σύνολο κατασκευασμένων και ανακατασκευασμένων νοημάτων, ενώ παραγνωρίζονται οι νομοτελειακές πτυχές που διακρίνουν τις κοινωνικές ορίζουσες της υποκειμενικότητας, και πρωτίστως, ο ρόλος της εργασιακής δραστηριότητας στο γίγνεσθαι του πολιτισμού και της προσωπικότητας.
   Η ιδέα του «αποκεντροποιημένου» υποκειμένου λειτουργεί ως αφετηρία για την ανάδειξη της μετανεωτερικής προβληματικής της διαφορετικότητας. Η μεταμοντέρνα αντίληψη αποστρέφεται την υπαγωγή του ατόμου σε γενικά χαρακτηριστικά, ενώ αναγνωρίζει ως αυταξία κάθε τι το διαφορετικό. Για τους εκφραστές του μετανεωτερικού τρόπου σκέψης όλες οι απόψεις, εκφράσεις, στάσεις είναι το ίδιο αληθείς και αποδεκτές. «Η μεταμοντέρνα στιγμή από μια πλευρά μπορεί να θεωρηθεί ως ο εορτασμός του πλουραλισμού, η ανοχή προς αυτόν και τη διαφορετικότητα, πράγμα που οδηγεί σε ‘μια πολύ περισσότερο διφορούμενη και λιγότερο σταθερή τοποθέτηση της υποκειμενικότητας.»[7]. Εξ ου και το ενδιαφέρον για εκείνες τις ομάδες των ανθρώπων που ο κανονιστικός λόγος της νεωτερικότητας μετέτρεψε σε υποδεέστερες, και περιθωριακές, εξαιρώντας τες από τα κυρίαρχα πρότυπα, βάσει κριτηρίων που αφορούν στο φύλλο, στη φυλή, στην εθνικότητα κλπ.

Η «απαλλαγή» της παιδείας από το ιδεώδες της χειραφέτησης.

   Ο Διαφωτισμός, εισηγούμενος το ιδεώδες της πνευματικής χειραφέτησης των ανθρώπων και οραματιζόμενος τη διαρκή πρόοδο με τη βοήθεια του ορθού λόγου και της ελεύθερης σκέψης, είχε μια καθοριστική συμβολή στη νοηματοδότηση της παιδαγωγικής θεωρίας και πρακτικής μέσα στις αστικές κοινωνίες του δυτικού κόσμου. Ο Καντ, κλασικός εκφραστής αυτού του ιδεώδους, μπορούσε ακόμη να αναφέρεται σε μια παιδεία που καθιστά τον άνθρωπο ικανό «να βαδίζει μόνος του», οδηγώντας σε «μια δυνατή καλύτερη μελλοντική κατάσταση του ανθρώπινου γένους… σύμφωνα με την ιδέα της ανθρωπότητας και όλου του προορισμού της.»[8].
   Όμως, η ιδέα της παιδαγωγίας που διαδίδει ορθές γνώσεις και, τοιουτοτρόπως, χειραφετεί τους ανθρώπους απεδείχθη ουτοπική. Όπως αργότερα επεσήμανε ο μαρξισμός, οι κυρίαρχες στην κεφαλαιοκρατία σχέσεις αλλοτρίωσης και ανταγωνισμού γεννούν και αναπαράγουν, σε μαζική κλίμακα, ψευδαισθήσεις, οι οποίες εκφράζονται και ως ιδεολογική πτυχή της κυρίαρχης παιδείας.
   Με την εξάπλωση του μαρξισμού και των σοσιαλιστικών ιδεών η παιδεία απέκτησε νέο σκοπό: τη χειραφέτηση των ανθρώπων από τις φενάκες της κυρίαρχης ιδεολογίας και τη συνειδητοποίηση των βαθύτερων κοινωνικών αντιθέσεων που καθορίζουν την ιστορική εξέλιξη.
   Ο μαρξισμός εισηγήθηκε την παιδεία του επιστημονικού σοσιαλισμού που θα έδινε στους εργαζόμενους τα πνευματικά εφόδια για να επιτύχουν την κοινωνική τους απελευθέρωση. Η είσοδος των σοσιαλιστικών ιδεών στην εκπαίδευση (ιδιαίτερα στην ανώτατη) και η διεκδίκηση εκ μέρους τους της ιδεολογικής ηγεμονίας, ήταν επακόλουθο της προσπάθειας για τη διάδοση μιας σοσιαλιστικής παιδείας στην υπηρεσία του κομμουνιστικού ιδεώδους.
   Η προσπάθεια όμως αυτή δεν καρποφόρησε και, όπως σημειώνει ο Paul Smeyers, «η κατάρρευση της εμπιστοσύνης στην ικανότητα της κοινωνίας να υπερβεί τον καπιταλισμό και να αναπτύξει μια επιτυχή εκδοχή κομμουνισμού οδήγησε στο μηδενισμό»[9].
   Η μεταμοντέρνα αντίληψη, φορέας του μηδενιστικού πνεύματος, ήρθε να απορρίψει κάθε ιδέα περί χειραφέτησης, κάθε κοινωνικό ιδεώδες, κάθε μεγάλη αφήγηση. Μαρξισμός και Διαφωτισμός εγκαλούνται, τώρα για την αφοσίωσή τους στην ενεργό διεκδίκηση ενός καλύτερου μέλλοντος.
   Όμως η απομάκρυνση από το ιδεώδες της μόρφωσης χωρίς δόγματα και ιδεολογικές αυταπάτες, στην υπηρεσία των προσπαθειών για κοινωνική πρόοδο, θέτει υπό αμφισβήτηση όχι μόνο του σκοπούς που νοηματοδοτούσαν τις «νεωτερικές» αντιλήψεις της παιδείας, αλλά και την αναγκαιότητα των σκοπών της παιδείας εν γένει[10]. Ένα από τα πλέον σημαντικά σημεία των μετανεωτερικών ιδεών είναι η εγκατάλειψη της παιδείας ως σχεδίου, η εγκατάλειψη της παιδείας που αποσκοπεί στην υλοποίηση του πιο δημοφιλούς, ίσως, ιδεώδους του δυτικού πολιτισμού: της αυτονομίας του ορθολογικά σκεπτόμενου ατόμου μέσα σε μια κοινωνία έλλογων σχέσεων.
   Θα πρέπει εδώ να επισημάνουμε ότι η ίδια η αντιπαράθεση των μετανεωτερικών ιδεών με τη νεωτερικότητα δεν υπηρετεί κάποιο σκοπό που πραγματώνεται σε ένα συγκεκριμένο «τέλος». Το πρόταγμα του μεταμοντερνισμού δεν είναι αυτό της χειραφέτησης, ούτε καν της χειραφέτησης από τις ιδέες και πρακτικές της κατακρινόμενης νεωτερικότητας, διότι θεωρεί ότι κάθε ανατροπή εγκυμονεί κινδύνους εκτροπής του αγαθού αφετηριακού σχεδίου σε ανεπιθύμητες ατραπούς, ότι κάθε απελευθερωτικό εγχείρημα συνεπάγεται καταστολή και αποκλεισμούς, προκειμένου να επιβληθούν συγκεκριμένες μορφές χειραφέτησης. «Ο μεταμοντερνισμός δεν θέλει να ‘μεταμορφώσει’ τη πραγματικότητα, αλλά να αποσυρθεί απ’ αυτήν, όπως συμβαίνει σε κάποια ερμητική αποδόμηση των κειμένων, να τη διακωμωδήσει με την απομίμηση και την παρωδία· ή να σαρκάσει το εμπορικό της πνεύμα μετατρεπόμενος ο ίδιος σε εμπόρευμα»[11].
   Για το μεταμοντερνισμό η καταπίεση και η χειραφέτηση δεν αποτελούν αντίθετους πόλους, εκ των οποίων ο ένας αποκλείει τον άλλο, όπως υποστηρίζει η λογοκεντρική αντίληψη της νεωτερικότητας. Γι’ αυτό και η μετανεωτερική πολιτική στάση περιορίζεται στη μετριοπαθή τακτική της αντίστασης, τάσσεται στο πλευρό των επί μέρους αγώνων κάθε είδους αποκλεισμένων ατόμων και ομάδων και όχι των τελεολογικών αγώνων για την κοινωνική χειραφέτηση. Η πολιτική των μακροπρόθεσμων στόχων παραχωρεί τη θέση της στην πολιτική των βραχυπρόθεσμων δράσεων[12].
   Κατά τη μεταμοντέρνα αντίληψη, η παράβαση, η ειρωνεία, η παρωδία, η υπονόμευση κάθε βεβαιότητας, κάθε ορίου και περιορισμού της νεωτερικότητας, η διαρκής αποσταθεροποιητική πρακτική καθίστανται οι νέοι τρόποι αντιπαράθεσης με τις διάφορες μορφές εξουσίας. Η αντίσταση είναι μια διαρκής άρνηση του να κυριαρχείς και να κυριαρχείσαι, μια διαρκής υπονόμευση της άσκησης εξουσίας, αντί της προσπάθειας υπέρβασής της.
   Μετανεωτερική αντίσταση στο χώρο της παιδείας σημαίνει αμφισβήτηση του κυρίαρχου, ομοιογενοποιητικού λόγου της νεωτερικότητας, αμφισβήτηση της αποκλειστικότητας της λογικής σκέψης, της επιστημονικής γνώσης και αλήθειας, κατάφαση της διαφοράς των εμπειριών και ιδεών, της πολυμορφίας των ειδών της γνώσης. Η παιδεία καλείται να αντλήσει το παράδειγμά της από τα ποικίλα πολιτιστικά συμφραζόμενα στα οποία είναι τοποθετημένη και όχι από καθολικούς λογοκεντρικούς κανόνες, να γίνει ο μοχλός για το θρίαμβο της διαφορετικότητας[13].
   Μια από τις πιο σημαντικές περιπτώσεις ανάδειξης μετανεωτερικών ιδεών στο χώρο της παιδείας αποτελεί το ρεύμα της «κριτικής παιδαγωγικής». Οι εκπρόσωποί του (S.Aronowitz, H.Giroux κ.α.) προσπαθούν να εκφράσουν μια ριζοσπαστική εκδοχή των μετανεωτερικών αντιλήψεων, καταφάσκοντας την «ένωση των κεντρικών χαρακτηριστικών μιας μετανωτερικότητας της αντίστασης με τα πλέον ριζοσπαστικά στοιχεία του νεωτερικού λόγου.»[14].
   Η κριτική παιδαγωγική αρνείται την αντίληψη ότι οι εκπαιδευτικοί είναι απλά ενεργούμενα του «συστήματος». Θεωρεί ότι πρόκειται για «πολιτισμικούς εργάτες» καθήκον των οποίων είναι να μετατρέψουν τις σχολικές τάξεις σε χώρους αμφισβήτησης των κυρίαρχων πατριαρχικών, ρατσιστικών και ιμπεριαλιστικών ιδεών, να βοηθήσουν τους καταπιεσμένους και αποκλεισμένους (εκπροσώπους καταπιεσμένου φύλου, φυλής, έθνους κλπ), προκειμένου να αρθρώσουν τη δική τους φωνή.
   Ωστόσο, από μια ακραιφνώς μετανεωτερική σκοπιά, η κριτική παιδαγωγική εγκαλείται για την υιοθέτηση του ιδεώδους της «ριζοσπαστικής δημοκρατίας», για την επιθυμία επιβολής σε μαθητές και φοιτητές ενός τελικού σκοπού, ο οποίος βρίσκεται εκτός των ορίων της εμπειρίας τους, καθώς και για την παραγνώριση πιθανής αντίθεσης μεταξύ των προθέσεων της κριτικής παιδαγωγικής και αυτών των φοιτητών[15].
   Βέβαια, το ιδεώδες της «ριζοσπαστικής δημοκρατίας» που εισηγούνται οι εκπρόσωποι της κριτικής παιδαγωγικής συνιστά ένα, εν πολλοίς, αφηρημένο τελικό σκοπό, ο οποίος προκύπτει, μάλλον, από μια γενική αντιπολιτευτική διάθεση απέναντι στη σύγχρονη κοινωνία, παρά από τη συνειδητοποίηση αντικειμενικών δυνατοτήτων εναλλακτικής κοινωνικής οργάνωσης. Και ορθώς επισημαίνεται ότι το εν λόγω ιδεώδες στερείται θεμελίωσης σε αρχές της πολιτικής οικονομίας[16].
   Πέραν αυτού, όμως, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η αφοσίωση των εκπροσώπων της κριτικής παιδαγωγικής στο ιδεώδες της ριζοσπαστικής δημοκρατίας καταμαρτυρεί το γεγονός ότι κάθε ειλικρινής προσπάθεια ανάδειξης και αντιμετώπισης κοινωνικών προβλημάτων δια μέσου της παιδείας οδηγεί αναπόφευκτα στην προβληματική του κοινωνικού ιδεώδους, του προγράμματος κοινωνικής αλλαγής, ως σημείου αναφοράς για τη θεμελίωση των προτύπων, των σκοπών και των μεθόδων του παιδαγωγικού έργου.
   Η μετανεωτερική άρνηση του ιδεώδους ισοδυναμεί με άρνηση της αναγκαιότητας ανίχνευσης εναλλακτικών κοινωνικών προοπτικών[17]. Χωρίς όμως την ιδεατή σύλληψη της προοπτικής καθίσταται αδύνατη η συνειδητή εμπλοκή του ανθρώπου στις διαδικασίες διαμόρφωσης και εξέλιξης της κοινωνικής ζωής.
   Φυσικά υπάρχει πάντα ο κίνδυνος της αφοσίωσης σε ένα ψευδές ιδεώδες, περίπτωση που μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφικές πρακτικές. Ο κίνδυνος αυτός αφορά, κατ’ ουσίαν, στον τρόπο θεμελίωσης του ιδεώδους, ζήτημα για το οποίο η σχέση του ορθού λόγου με άλλες, μη ορθολογικές ή ανορθολογικές μορφές πρόσληψης της πραγματικότητας ουδόλως συνιστά ξεπερασμένη προβληματική της νεωτερικότητας. Όμως, η άρνηση, εν γένει, του ιδεώδους, η άρνηση της ικανότητας των ανθρώπων να συλλαμβάνουν, διαμέσου του λόγου, αντικειμενικές δυνατότητες εναλλακτικών κοινωνικών σχέσεων και να τεκμηριώνουν προγράμματα σκόπιμης αλλαγής της ανθρώπινης ζωής αναγνωρίζει, εκών άκων, την κυρίαρχη κατάσταση ως αναπόδραστη, συνηγορεί υπέρ της μοιρολατρίας.
   Ορθώς επισημαίνεται ότι ο μεταμοντερνισμός «δεν αφορά στην ελπίδα…Σίγουρα δεν επιδιώκει να καταστήσει ‘την ελπίδα πρακτική’, αλλά ευδοκιμεί κάνοντας ‘πειστική την απόγνωση’ – ως σαν να χρειαζόμασταν βοήθεια για κάτι τέτοιο.» [18].

Η παιδεία στη «μεταμοντέρνα κατάσταση».

   Προσπάθεια ανάδειξης του ιστορικο-κοινωνικού πλαισίου των μετανεωτερικών ιδεών αποτελεί η θεωρία του Λυοτάρ περί μεταμοντέρνας κατάστασης. Όπως ο ίδιος υποστηρίζει, οι τεχνολογικές αλλαγές που συνδέονται με την πληροφορική δημιούργησαν νέες συνθήκες στη μετάδοση των γνώσεων. Η πρόσβαση στη γνώση έχει εξατομικευτεί, πράγμα που υπονομεύει όλες τις κυρίαρχες εκπαιδευτικές δομές, οι οποίες κατά κανόνα διαχειρίζονταν συγκεντρωτικά τις παρεχόμενες γνώσεις.
   Στη μεταμοντέρνα κατάσταση οι πηγές της γνώσης έχουν αποκεντρωθεί. Δίκτυα πληροφοριών, ερευνητικά ιδρύματα των εταιριών, κέντρα δια βίου εκπαίδευσης προστίθεται στους παραδοσιακούς κρατικούς εκπαιδευτικούς θεσμούς. Διαμέσου των τεχνολογιών πληροφορικής γίνεται εφικτή η εξ αποστάσεως μάθηση. Οι μαθητές επιλέγουν, βάσει των αναγκών και των επιθυμιών τους, ξεχωριστά μορφωτικά πακέτα τα οποία μελετούν ατομικά, σε χρόνο και τόπο της επιλογής τους. Οι εκπαιδευτικοί υποκαθίστανται σταδιακά από τις μηχανές. Ο ρόλος του δασκάλου δεν είναι πια να μεταδίδει το περιεχόμενο των γνώσεων αλλά να κατευθύνει τους μαθητές σε πηγές πληροφοριών και να τους καλλιεργεί την ικανότητα να τις διαχειρίζονται μόνοι τους[19].
   Ο Λυοτάρ θεωρεί ότι η διάδοση της πληροφορικής και η πρόσβαση της κοινωνίας στις τράπεζες δεδομένων μπορεί να δώσει στους ανθρώπους τις πληροφορίες που χρειάζονται για να λαμβάνουν τις κατάλληλες αποφάσεις. Η άποψη αυτή, σε συνάρτηση με την ιδέα περί γλωσσικών παιγνίων, ως ευέλικτων και τοπικών κωδίκων επικοινωνίας, ερειδόμενων επί κοινής συναίνεσης, προσφέρει την αφετηρία για να εκφραστεί «η αναγκαιότητα χώρων, συμπεριλαμβανομένων και των μορφωτικών χώρων για την ‘ομιλία’, για τις μικρές αφηγήσεις των αποκλεισμένων άλλων, ώστε οι τελευταίοι να μπορέσουν να ανακαλύψουν και να αρθρώσουν τις ‘φωνές’ τους. Τοπικές στρατηγικές οι οποίες προκαλούν ερωτήσεις παρά βεβαιότητες προσφέρουν τη βάση της αντίστασης»[20].
   Η μετανεωτερική καχυποψία για το θεωρητικό λόγο και τη συστηματική σκέψη καθώς και η έμφαση στην ατομική αναζήτηση της γνώσης ως συνόλου πληροφοριών είναι συνυφασμένες με την κατάφαση της εμπειρικής μάθησης και των μαθητοκεντρικών προσεγγίσεων της εκπαίδευσης. Η μάθηση στα πλαίσια της ατομικής εμπειρίας αντιστρατεύεται τη χειραγώγηση των μαθητών από θεωρητικές συστηματοποιήσεις, οι οποίες περιθωριοποιούν την πλειονότητά τους, μιας και δεν δίνουν αξία στις φωνές τους. Αντιστρατεύεται, επίσης, τη χειραγώγηση από παιδαγωγικές μεθόδους οι οποίες, καίτοι επαγγέλλονται τη χειραφέτηση, μπορεί να ενέχουν καταπιεστικές πτυχές από τη στιγμή που επιδιώκουν συγκεκριμένα, προσχεδιασμένα αποτελέσματα.
   Η εμπειρική μάθηση σηματοδοτεί τη μετάβαση από την ανάπτυξη του νεωτερικού, τελεολογικού λόγου στην καλλιέργεια της επιθυμίας. Το άτομο, κυριαρχούμενο από επιθυμίες, είναι πλέον ανοικτό σε ποικιλόμορφες προοπτικές, δέχεται την πολυσημία των νοημάτων, τη διαφορετικότητα των φωνών[21].
   Η ανάδειξη της εμπειρικής μάθησης συμβαδίζει με την αποδοχή, ως ίσων, όλων των πηγών γνώσης, συμπεριλαμβανομένης και αυτής της ζωντανής εποπτείας και της προφορικής παράδοσης. Η μεταμοντέρνα στροφή στη δόμηση των νοημάτων διαμέσου της εμπειρίας καταργεί τη διάκριση μεταξύ ορθής και εσφαλμένης μάθησης, μεταξύ υψηλού πολιτισμού και μαζικού πολιτισμού της καθημερινής ζωής. Όλες οι πολιτισμικές εκφράσεις αναγνωρίζονται ως ίσης μορφωτικής σημασίας, στα πλαίσια της κατοχύρωσης της πολυμορφίας των εμπειριών.
   Η αναγωγή της γνώσης σε ζήτημα προσωπικής εμπειρίας μετατρέπει τους πάντες σε παραγωγούς γνώσης, υπονομεύοντας την προηγούμενη μονοπωλιακή θέση του επαγγελματία επιστήμονα, του εξειδικευμένου ερευνητή και του πολυμαθή παιδαγωγού. Ο καθένας, από τη στιγμή που έχει προσωπικές εμπειρίες, θεωρείται μορφωμένος[22]. Όλοι οι άνθρωποι αναγνωρίζονται ως δημιουργοί νοημάτων, βάσει ισάξιων ατομικών λογικών. Ως εκ τούτου, στη μεταμοντέρνα κατάσταση δεν υπάρχει μια καθολική γνώση, μια μοναδική εικόνα του κόσμου, παρά «μόνο τοπικές, μερικές γνώσεις.»[23].
   Το πρόβλημα, όμως, σχετικά με τη μεταμοντέρνα αντίληψη της γνώσης είναι ότι υιοθετεί την απόλυτη άρνηση καθολικών σχέσεων σε μια κοινωνική πραγματικότητα, όπου οι νέες τεχνολογίες, σε συνάρτηση με τη σύγχρονη παραγωγή και ανταλλαγή εμπορευμάτων, συγκροτούν ακριβώς ένα πλαίσιο καθολικών οικονομικών δεσμών. Πρόκειται για μια παγκόσμια οικονομία «στην οποία όλες οι διαδικασίες συντελούνται ως μονάδα (unit), σε πραγματικό χρόνο και σε ολόκληρο τον πλανήτη. Είναι, δηλαδή, μια οικονομία, στην οποία οι ροές του κεφαλαίου, οι αγορές της εργασίας… η διαδικασία της παραγωγής, η διαχείριση, η πληροφορία και η τεχνολογία λειτουργούν ταυτόχρονα σε παγκόσμια κλίμακα», και όπου «οικονομική μονάδα λειτουργίας (και ανάλυσης) είναι το παγκόσμιο σύστημα αλληλεπιδράσεων»[24].
   Οι μετανεωτερικές ιδέες, αρνούμενες την ύπαρξη γενικών νόμων και υποβαθμίζοντας την εννοιολογική σκέψη (το είδος της σκέψης που δύναται να συλλάβει και να εκφράσει το γενικό), αδυνατούν να αντιληφθούν τις καθολικές αλληλεπιδράσεις, τις αντιφατικές συνάφειες που διέπουν το σύγχρονο, παγκόσμιο κοινωνικο-οικονομικό σύστημα. Ως εκ τούτου αδυνατούν να κατανοήσουν το σύγχρονο κόσμο.
   Η εν λόγω αδυναμία γίνεται περισσότερο αισθητή αν λάβουμε υπ’ όψιν ότι η περιβόητη μεταμοντέρνα κατάσταση, περί της οποίας κάνει λόγο ο Λυοτάρ, ως προς το περιεχόμενο των κοινωνικών σχέσεων που τη διέπουν φέρει τα ειδοποιά στοιχεία της παγκοσμιοποιημένης κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας. Πρόκειται για την «κατάσταση» στην οποία «Η παλαιά αρχή, ότι η απόκτηση της γνώσης είναι αξεδιάλυτη από τη μόρφωση (Bildung) του πνεύματος, και μάλιστα του προσώπου, περιπίπτει ακόμα περισσότερο σε αχρηστία», ενώ «η σχέση των χορηγών και χρηστών της γνώσης με την ίδια τη γνώση τείνει και θα τείνει να προσλάβει τη μορφή της σχέσης με τα εμπορεύματα, δηλαδή τη μορφή της αξίας. Η γνώση παράγεται και θα παράγεται για να πωλείται· καταναλώνεται και θα καταναλώνεται για να παίρνει αξία μέσα σε μια νέα παραγωγή: και στις δύο περιπτώσεις ο σκοπός είναι η ανταλλαγή της. Παύει να είναι αυτοσκοπός, χάνει την ‘αξία χρήσης της’.»[25].
   Η μεταμοντέρνα κατάσταση, κυριαρχούμενη από τη σκοπιμότητα βελτίωσης της αποδοτικότητας του οικονομικού συστήματος, υποτάσσει την εκπαίδευση στη λογική του «ανθρώπινου κεφαλαίου», στην εμπορευματοποίηση της γνώσης με στόχο την «αναβάθμιση της εργασιακής ευελιξίας και, συνακόλουθα, την αναβάθμιση της συνολικής ανταγωνιστικότητας της οικονομίας.»[26]. Τα άτομα, ενεργώντας στο πνεύμα αυτής της λογικής, συναρτούν το ενδιαφέρον τους για τη μόρφωση με την αποκόμιση οικονομικού οφέλους[27].
   Πρόκειται για μια λογική δηλωτική της κοινωνίας των καθολικών εμπορευματικών και χρηματικών σχέσεων, στην οποία τα πνευματικά αγαθά καθώς και όλη η πολυμορφία των στοιχείων που διακρίνουν την προσωπικότητα (κλίσεις, δεξιότητες, γνώσεις), δεν έχουν σημασία για την κοινωνία (και συνεπώς δεν έχουν σημασία για το ίδιο το άτομο), αν δεν μπορούν να αποτιμηθούν στην αγορά εργασίας με βάση το καθολικό ισοδύναμο της αξίας, το χρήμα. Από τη στιγμή που η ύπαρξη του ανθρώπου ως εργαζομένου καθορίζεται από την μετατροπή των πνευματικών και φυσικών του δυνάμεων σε εμπόρευμα, η παιδεία, ως διαμόρφωση των δημιουργικών ικανοτήτων του, αποτελεί, νομοτελειακά, οργανικό μέρος της διαδικασίας συγκρότησης εμπορεύσιμης εργασιακής ικανότητας (με τις φυσικές αλλά και πνευματικές συνιστώσες της), η οποία πρόκειται να υπηρετήσει τον υπέρτατο σκοπό της επιχειρηματικής κερδοφορίας.
   Μάλιστα, σε μια εποχή όπου η συρρίκνωση της ζωντανής εργασίας μέσα στη διαδικασία παραγωγής καθιστά ολοένα και πιο αμφίβολη την ικανότητα συγκρότησης εμπορεύσιμης εργασιακής ικανότητας, όπου «καμία δουλειά δεν είναι εγγυημένη…καμία ικανότητα δεν είναι μόνιμα χρήσιμη», ενώ «η πείρα και η τεχνογνωσία μόλις αποκτηθούν μετατρέπονται σε μειονέκτημα»[28], δεν είναι πλέον παράδοξο που η ανάγκη του δυνητικά μισθωτού εργαζομένου για ευέλικτη στρατηγική επιβίωσης καθιστά ένα συγκροτημένο, αυθεντικό και σταθερό εαυτό εμπόδιο παρά προσόν. «Το επίκεντρο της στρατηγικής στη μετανεωτερική, μεταμοντέρνα ζωή δεν είναι η συγκρότηση μιας ταυτότητας αλλά η αποφυγή της – η αποφυγή κάθε προσήλωσης.»[29].
   Όσο περισσότερο η γνώση καθίσταται παραγωγική δύναμη τόσο περισσότερο υποτάσσεται στην υπολογιστική τακτική της διάνοιας που μετρά τη σπουδαιότητα κάθε μορφωτικού εγχειρήματος με βάση το πιθανό οικονομικό αποτέλεσμα, το αναμενόμενο οικονομικό κέρδος. Εδώ βρίσκεται η πεμπτουσία της μεταστροφής του ενδιαφέροντος του «επαγγελματικά προσανατολισμένου φοιτητή» από το αν η γνώση είναι αληθής στο κατά πόσο αυτή είναι χρήσιμη και μπορεί να πουληθεί[30].
   Η μεταμοντέρνα κατάσταση στην οποία αναφέρεται ο Λυοτάρ δεν είναι άλλη από αυτή των κεφαλαιοκρατικών εμπορευματικών σχέσεων, στη βαθμίδα ανάπτυξής τους όπου η επιστημονική γνώση και ο πνευματικός πολιτισμός, εν γένει, καθίστανται εμπόρευμα και υπηρετούν το σκοπό της μέγιστης κερδοφορίας. Η αισθητικοποίηση της ζωής για την οποία κάνουν λόγο οι οπαδοί του μεταμοντέρνου (καταργώντας παράλληλα τις ποιοτικές διαβαθμίσεις στην τέχνη) έχει ως οικονομικό υπόβαθρο τη μετατροπή της καλλιτεχνικής δραστηριότητας σε οργανικό μέρος της παραγωγής και κυκλοφορίας εμπορευμάτων[31].
   Η πανίσχυρη καταναλωτική κουλτούρα, ως οργανικό μέρος της εμπορευματικής παραγωγής, είναι αυτή που οδηγεί στην αισθητικοποίηση της καθημερινής ζωής και ταυτόχρονα στην άρση των διαχωριστικών γραμμών μεταξύ υψηλού και κατώτερου, μαζικού πολιτισμού. Η επιδίωξη νέων εμπειριών πέραν των πλαισίων του καλού γούστου, η διαρκής επανασχεδίαση του «lifestyle», όπου δεν έχουν θέση οι σταθερές αρχές και οι κανόνες της νεωτερικότητας, αντιστοιχεί στην εποχή όπου ο πολιτισμός υφίσταται ως ένα από τα μαζικότερα και επικερδέστερα εμπορεύματα, και η παραγωγή εμπορεύσιμων πολιτιστικών προϊόντων αποτελεί αναγκαία συνθήκη λειτουργίας της σύγχρονης οικονομίας.
   Η κατανάλωση «πολιτισμού» συνιστά την εκτρωματική μορφή που αποκτά στις μέρες μας η δυνατότητα των ανθρώπων να περνούν τον περισσότερο χρόνο τους πέραν του βασιλείου της αναγκαιότητας, πέραν της αναγκαίας παραγωγικής δραστηριότητας.
   Στη σύγχρονη κοινωνία ο ελεύθερος χρόνος καθίσταται το προνομιακό πεδίο ιδιότυπης επιχειρηματικής δραστηριότητας, τα προϊόντα της οποίας, προκειμένου να καταναλωθούν, θα πρέπει να έχουν, ως προς τη χρηστική τους αξία, ημερομηνία λήξης. Θα πρέπει, δηλαδή, να μην είναι κλασικά, παρά επιδερμικά και εφήμερα, ώστε να είναι εύκολα καταναλώσιμα και να διασφαλισθεί η μαζική ζήτησή τους. Η δημιουργία κλασικών έργων διαχρονικής σημασίας, έργων που αγγίζουν και αναδεικνύουν ουσιώδεις πλευρές της ανθρώπινης ύπαρξης, συνιστά εμπόδιο για την ίδια την κερδώα λειτουργία της βιομηχανίας «πολιτισμικών» θεαμάτων, αποτελεί εμπόδιο για τη διευρυμένη αναπαραγωγή του κεφαλαίου. Αν η κουλτούρα είναι είδος εμπορευματικής παραγωγής, τότε «‘Το προϊόν πρέπει ν’ αρέσει στον πελάτη’, να μην του θέτει προβλήματα, ο πελάτης πρέπει να επιθυμεί το προϊόν και πρέπει να παρακινηθεί σε μια βαθμιαία αντικατάστασή του.»[32].
   Ανεξάρτητα, λοιπόν, από τις απαιτήσεις των οπαδών του μεταμοντέρνου είναι η οικονομία της αγοράς αυτή που έχει μεριμνήσει για την κατάργηση των ορίων μεταξύ πολιτισμού και καθημερινότητας, για την αναγωγή των προσφερόμενων προς κατανάλωση «πολιτισμικών» προϊόντων σε μέρος της μόδας, του «lifestyle».
   Και βέβαια, η εμφάνιση, παράλληλα με τη «νεωτερική» μαζική κουλτούρα, μιας μετανεωτερικής, ευέλικτης και εξατομικευμένης προσφοράς πολιτισμικών αγαθών, για εκλεπτυσμένες προτιμήσεις, ουδόλως ανατρέπει τους νόμους της εμπορευματικής οικονομίας που θέλουν το οποιοδήποτε προϊόν της πολιτιστικής δημιουργίας «να έχει τον μεγαλύτερο δυνατό αντίκτυπο και να ξεπεραστεί πάραυτα.»[33].

   Αλλά και το μετανεωτερικό πάθος για την ανάδειξη της πολυπολιτισμικότητας, για ένα πλουραλισμό των πολιτισμών, έχει βρει την ισχυρότερη αρωγή και δικαίωση στην κίνηση του σύγχρονου πολυεθνικού κεφαλαίου, το οποίο υπονομεύει στην πράξη τον ευρωκεντρισμό, το εθνικό κράτος και τις εθνικές παραδόσεις, «επιφέροντας μια πολυπολιτισμικότητα της αγοράς»[34]. Το γεγονός, όμως, ότι στην παγκόσμια αγορά εμπορευμάτων οι μη ευρωπαϊκές – μη δυτικές πολιτισμικές εκφράσεις μπορούν κατά τρόπο ισότιμο με τις ευρωπαϊκές – δυτικές να μετατρέπονται σε συνονθύλευμα καταναλωτικών προϊόντων, το γεγονός ότι ο πλουραλισμός των πολιτισμών θριαμβεύει, έστω και ως σύνολο εξωτικών εντυπώσεων, γεύσεων, ήχων, προτάσεων μόδας, αυτό ουδόλως απαλλάσσει την ανθρωπότητα από τις παγκόσμιες σχέσεις κοινωνικής αλλοτρίωσης, ανισότητας και ανταγωνισμού.
   Η ήττα των μεγάλων αφηγήσεων, της επικής αντίληψης περί διαρκούς προόδου της ανθρώπινης κοινωνίας, δεν σημαίνει, τελικά, τίποτε άλλο από τον θρίαμβο της κεφαλαιοκρατικής κοινωνικής ολότητας. Πρόκειται, μάλιστα, για μια ολότητα η οποία, κατά τον F.Jameson, «συνιστά την καθαρότερη μορφή κεφαλαίου που έχει εμφανιστεί μέχρι σήμερα: είναι η ασύστολη επέκταση του κεφαλαίου σε πεδία που δεν είχαν ποτέ πριν εμπορευματοποιηθεί.»[35]. Ως προς την ουσία των κυρίαρχων κοινωνικών σχέσεων, η μεταμοντέρνα κατάσταση δεν διαφέρει σε τίποτα από αυτή της νεωτερικότητας. Θα λέγαμε μάλιστα ότι η μεταμοντέρνα κατάσταση συνιστά την παγκόσμια κυριαρχία της κεφαλαιοκρατικής νεωτερικότητας και όλων των ειδοποιών γνωρισμάτων της, όπως ο γενικευμένος ανταγωνισμός, ο άκρατος νεωτερισμός και η ιλιγγιώδης εξέλιξη των παραγωγικών δυνάμεων, η καθολική εμπορευματοποίηση, η διαρκής εμβάθυνση του καταμερισμού εργασίας και της αλληλεξάρτησης χωρών και οικονομιών, η χρησιμοθηρική αντιμετώπιση της φύσης, η αποξένωση των ανθρώπων κ.α.
   Ας σημειώσουμε, παρεμπιπτόντως, πως κρίνουμε αβάσιμο τον ισχυρισμό ότι η παρατηρούμενη στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες μεταστροφή από την παραγωγή και διανομή αντικειμένων στην παραγωγή και διανομή γνώσης και πληροφορίας σηματοδοτεί τη μετάβαση σε μια μετα-καπιταλιστική κοινωνία[36]. Εκτός του ζητήματος του κατά πόσο η ενασχόληση με τη γνώση χαρακτηρίζει σήμερα την εργασιακή δραστηριότητα της πλειονότητας των ανθρώπων, θεωρούμε αναγκαίο να μην αποσιωπάται το γεγονός ότι η παραγωγή της γνώσης συντελείται σε συνθήκες μισθωτής εργασίας και ότι τελικός σκοπός όλης της οικονομικής δραστηριότητας δεν είναι η διάδοση της γνώσης, με την έννοια της παιδείας, της πνευματικής καλλιέργειας των ανθρώπων ως αυτοσκοπού, αλλά η παραγωγή εμπορευμάτων και, διαμέσου αυτής, η μέγιστη κερδοφορία. Πόσο μετακαπιταλιστική, άλλωστε, μπορεί να είναι μια κοινωνία, όταν, όπως γίνεται παραδεκτό, η οικονομία της «θα παραμείνει μια οικονομία της αγοράς –και μάλιστα μιας παγκόσμιας αγοράς», ενώ τα σχολεία θα «δουλεύουν όλο και πιο πολύ σε μια εταιρική σχέση με τους εργοδότες και τις εργοδοτικές οργανώσεις»[37];
   Στις δεδομένες κοινωνικές συνθήκες η μετανεωτερική ένσταση κατά του λόγου, των θεωρητικών συστημάτων και της εννοιολογικής ολότητας δε σηματοδοτεί την απομάκρυνση από τη νεωτερικότητα, αλλά την απεγνωσμένη προσπάθεια παραγνώρισής της. «Το να μην προσπαθεί κανείς να ανακαλύψει την ολότητα είναι απλά ο κωδικός τρόπος για να μην παρατηρήσει τον καπιταλισμό»[38].
   Η μετανεωτερική αποκεντροποίηση του υποκειμένου διαμέσου της άρνησης κάθε αναγκαιότητας θεωρητικής συγκρότησης του περιεχομένου της συνείδησης, η εξιδανίκευση του κατακερματισμένου και ανώνυμου εαυτού που συνιστά «πολλαπλασιασμό ρόλων, προοδευτική παρουσίαση προσώπων –επιφανειών [(sur)faces]»[39], οδηγεί στην παράδοση του ατόμου σε μια χειμαρρώδη ροή εντυπώσεων και εικόνων, προϊόντων της βιομηχανίας εμπορευμάτων, η οποία κατέστη θεαματική προκειμένου να είναι αποτελεσματική. Το άτομο αυτό έχει χάσει την ικανότητα να ελέγχει την εμπειρία του, με αποτέλεσμα η πολιτιστική παραγωγή του «να μην καταλήγει παρά στη ‘σωρεία θραυσμάτων’ και στην πρακτική του χύδην ανομοιογενούς, του αποσπασματικού και του τυχαίου.»[40].
   Η μετανεωτερική αναγωγή της παιδείας σε πληθώρα βιωμάτων της καθημερινής ζωής όχι μόνο δεν καλλιεργεί τη αντίσταση σε ανεπιθύμητα κοινωνικά φαινόμενα, αλλά συνιστά «εκπαίδευση» των ατόμων, διαμέσου της καθημερινής εμπειρίας, σε συμπεριφορές που αναπαράγουν το κυρίαρχο κοινωνικό σύστημα.
   Τα βιώματα των ανθρώπων, καθορίζονται, εν γένει, από τις κοινωνικές σχέσεις. Όταν η διαμόρφωση της συνείδησής τους εγκλωβίζεται στην αυθόρμητη, βιωματική πρόσληψη του κόσμου, τότε οι άνθρωποι αδυνατούν να αποστασιοποιηθούν από τις σχέσεις αυτές, να τις εξετάσουν κριτικά ανιχνεύοντας δυνατότητες σκόπιμης αλλαγής, βελτίωσής τους[41]. Είναι, άλλωστε, η καθημερινή εμπειρία των καθολικών εμπορευματικών αλληλεπιδράσεων αυτή που ωθεί τον «επαγγελματικά προσανατολισμένο φοιτητή» στον αυτοπρογραμματισμό των μορφωτικών του δραστηριοτήτων προς την απόκτηση οικονομικά χρήσιμων και εμπορεύσιμων μορφωτικών αγαθών. Η βιωματική μάθηση αφήνει ελεύθερο το άτομο να επιλέξει τη γνώση που ανταποκρίνεται καλύτερα στις ιδιαίτερες μορφωτικές ανάγκες του, ως δυνητικού φορέα εμπορεύσιμης εργασιακής ικανότητας. Έτσι, λοιπόν, η εν λόγω μάθηση μπορεί κάλλιστα να συνάδει προς «τις ανάγκες των εργοδοτών για ξεχωριστά είδη εργασίας και καταναλωτών.»[42].
   Η ανικανότητα του ατόμου να αναστοχάζεται και να κατανοεί την εμπειρία του αυξάνει σημαντικά εξαιτίας της κυριαρχίας των σύγχρονων ηλεκτρονικών, οπτικοακουστικών μέσων στις διαδικασίες μετάδοσης του πολιτισμού και διαμόρφωσης της εμπειρίας. Η μεταστροφή από το κείμενο στην εικόνα, από το λεκτικό στο οπτικό, ιδιαίτερα με τρόπους και τεχνικές οι οποίες αιχμαλωτίζουν το άτομο στην αμεσότητα και υποβλητικότητα της ισχυρής οπτικοακουστικής εντύπωσης, έχει ως συνέπεια την υποβάθμιση της νόησης σε καταγραφή μορφικών σπαραγμάτων, κατακερματισμένων παραστάσεων, οι οποίες δεν επιτρέπουν περαιτέρω νοητικές επεξεργασίες. Το νόημα αυτών των παραστάσεων βρίσκεται στις ίδιες ή μάλλον δεν υφίσταται ζήτημα νοήματος, μιας και, όπως εύστοχα επισημαίνει ο Δ.Πατέλης, η πρόσληψη και καταγραφή τους οδηγεί, ακαριαία στο συναισθηματικό και αισθητικό εντυπωσιασμό, και συνεπώς είναι ανεπίδεκτη «σκόπιμης και ενεργού κατανόησης, λογικής ανάλυσης, εκτίμησης και αξιολόγησης της παρεχόμενης πληροφορίας.»[43].
   Η μετανεωτερική άρνηση του λόγου, της επιστημονικής διείσδυσης στην ουσία των κοινωνικών φαινομένων καταλήγει στην εξιδανίκευση του εμπειρισμού και στη διά του εμπειρισμού προσαρμογή της συνείδησης στις κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις.

Παιδεία και λόγος: η χειραφετική διάσταση της καθολικότητας του «μερικού».

   Η μετανεωτερική αντίληψη της παιδείας προσπαθεί να αναδείξει τις επιμέρους πολιτιστικές εκφράσεις, την αυταξία των διαφορετικών φωνών. Στρέφει τον ενδιαφέρον προς τους αποκλεισμένους, περιθωριοποιημένους και καταπιεσμένους, επιδιώκοντας την απαλλαγή από τις εννοιολογικές γενικεύσεις και τα θεωρητικά συστήματα που οδηγούν σε ολοκληρώσεις και ολοκληρωτισμούς.
   Έτσι, όμως, η σημασία του μερικού, του τοπικού, και διαφορετικού, ή, εν πάση περιπτώσει, αυτού που εκλαμβάνεται ως τοπικό, μερικό και διαφορετικό, παραμένει ανέκφραστη. Αν το μερικό και διαφορετικό είναι κάτι που θα πρέπει να γίνεται αποδεκτό από τους ανθρώπους, τότε χρειάζεται ως τέτοιο να έχει, ταυτόχρονα, καθολική μορφή, δηλωτική της καθολικής ανθρώπινης σημασίας του. Ο T. Eagleton αναφέρει ότι «δεν υπάρχει τρόπος να δημιουργήσουμε το συγκεκριμένο χωρίς γενικές κατηγορίες. Οι οπαδοί των ιδιαιτεροτήτων θα πρέπει να προσπαθήσουν να λειτουργήσουν χωρίς αυτές για ένα διάστημα, ένα πείραμα που, μεταξύ άλλων, σημαίνει ότι δεν θα πρέπει ν’ ανοίξουν καθόλου το στόμα τους.»[44].
   Κάθε λέξη συνιστά και μια γενίκευση, από τη στιγμή που η σημασία της αποτελεί γλωσσικά αρθρωμένη νόηση, δηλαδή νόηση η οποία αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα γενικεύοντάς τη. Ο επικοινωνιακός ρόλος της γλώσσας προϋποθέτει πάντα μια γενίκευση[45]. Για να σωθεί, συνεπώς, το διαφορετικό, θα πρέπει να εκφραστεί μέσα από γενικές κατηγορίες. Η αναγνώριση της μερικότητας και της ιδιαιτερότητας, από τη στιγμή που ως αίτημα απευθύνεται σε άλλους ανθρώπους, συνιστά ζήτημα της γενικευτικής λειτουργίας της νόησης, ζήτημα της εννοιολογικής σκέψης[46].
   Αν, τώρα, εξετάσουμε τη διαφορετικότητα από τη σκοπιά της γενικής σημασίας της, θα πρέπει να διευκρινίσουμε σε ποια διαφορετικότητα αναφερόμαστε, ποια είναι η πανανθρώπινη σημασία της εκάστοτε διαφορετικότητας. Το ζήτημα καθίσταται ιδιαίτερα περίπλοκο αν λάβουμε υπ’ όψιν ότι πολύ συχνά οι ιδιαίτερες «φωνές» και «ταυτότητες» ορισμένων ανθρώπων είναι αντίθετες προς τις «φωνές» και «ταυτότητες» των άλλων. Οι φονταμενταλιστές, φερ’ ειπείν, και οι οπαδοί του απαρτχάιντ, καθώς και άλλων εκδοχών του ρατσισμού, συνιστούν κάποια ιδιαιτερότητα, η οποία όμως έχει μια καθολική σημασία: την άρνηση κάθε άλλης ιδιαιτερότητας, θρησκευτικής, πολιτισμικής, εθνο-φυλετικής κλπ[47]. Εκτός αυτού, η μετανεωτερική αναγωγή κάθε πολιτισμικής ιδιαιτερότητας σε αυταξία φαίνεται να λησμονεί τα μισαλλόδοξα και αυταρχικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν πολλούς παραδοσιακούς, μη λευκούς, μη ευρωκεντρικούς πολιτισμούς του σημερινού κόσμου[48].
   Συνεπώς, προκειμένου να υπερασπιστεί κανείς το δικαίωμα των ανθρώπων στη διαφορετικότητα θα πρέπει να συγκρουστεί με εκείνες τις περιπτώσεις του διαφορετικού που αρνούνται κάθε διαφορετικότητα, που υποχρεώνουν τους πάντες σε καταπιεστική ομοιογένεια και που αντιστρατεύονται την ανάπτυξη σχέσεων αλληλεγγύης μεταξύ όλων των ανθρώπων. Εδώ, όπως σημειώνει ο H.Bertens, ανακύπτει και πάλι το ζήτημα της «μετα-αφήγησης της καθολικής πολιτικής χειραφέτησης.»[49].
   Η συνάφεια, όμως, μερικού και καθολικού έχει και μιαν άλλη διάσταση, εξίσου σημαντική για την ανθρώπινη χειραφέτηση. Η ύπαρξη διακρίσεων σε βάρος των γυναικών, των πολιτισμικών, εθνικών και φυλετικών μειονοτήτων αποτελεί πρόβλημα που καθορίζει τις σχέσεις των ανθρώπων στο σύνολό τους. Οι άνθρωποι που δεν αναγνωρίζουν στο πρόσωπο των γυναικών, των καταπιεσμένων λαών, εθνοτήτων, φυλών, το πρόσωπο του ανθρώπου, εν γένει, δεν αναγνωρίζουν και το δικό τους πρόσωπο, ως πρόσωπο ανθρώπινο, ως ιδιότυπη, εξατομικευμένη έκφραση των καθολικών, ειδοποιών στοιχείων της ανθρωπότητας. Η χειραφέτηση, συνεπώς, των όπου γης καταπιεσμένων, αποκλεισμένων, περιθωριοποιημένων ανθρώπων, δεν άφορα μόνον αυτούς τους ίδιους, αλλά και το σύνολο της ανθρωπότητας, αφορά τη χειραφέτηση όλων των ανθρώπων από τις σχέσεις του ανταγωνισμού και της καταπίεσης.
   Αν αναγνωρίσουμε ότι υπάρχει κάτι σημαντικό στο μετανεωτερικό ζήλο για την ανάδειξη της φωνής των καταπιεσμένων μειονοτικών ομάδων, θα πρέπει να αρνηθούμε τη μεταμοντέρνα απέχθεια προς τις γενικεύσεις του λόγου, προς τους καθολικούς σκοπούς και ιδεώδη. Φρονούμε ότι τα προβλήματα, τα συμφέροντα και οι ιδέες ιδιαίτερων ομάδων θα πρέπει να περάσουν από την κρίση του λόγου, προκειμένου να αναδειχθεί η πραγματική σημασία τους για την ανθρωπότητα, να αναδειχτούν ως ζητήματα που αφορούν όλους τους ανθρώπους, τα οποία γεννούνται και αναπαράγονται μέσα από αντιφατικές καθολικές κοινωνικές σχέσεις.
   Η θεώρηση των προβλημάτων των καταπιεσμένων και περιθωριοποιημένων ομάδων ως πανανθρώπινων μας οδηγεί και πάλι στο πεδίο της αναζήτησης καθολικών λύσεων, οι οποίες αγγίζουν τις ουσιώδεις πλευρές των ανθρώπινων σχέσεων. Μας μεταφέρει και πάλι στο πρόβλημα της αντιμετώπισης των παγκόσμιων σχέσεων κοινωνικής αλλοτρίωσης και ανταγωνισμού.
   Είναι, όμως, αναγκαίο να αναφέρουμε ότι οι ενστάσεις των οπαδών του μεταμοντερνισμού κατά του λόγου αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, αν ως λόγο εννοήσουμε τη θετικιστική επιστήμη, η κυριαρχία της οποίας διακρίνει την περιβόητη νεωτερικότητα. Ο θετικιστικός τρόπος σκέψης χαρακτηρίζεται από έμφαση σε αφαιρέσεις, γενικεύσεις και ταξινομήσεις, διά των οποίων η νόηση απομακρύνεται από την αφετηριακή παρατήρηση των εμπειρικά δοσμένων πραγμάτων, καταλήγοντας στη διακρίβωση των κοινών τους χαρακτηριστικών και γενικών νόμων[50]. Οι συστηματοποιήσεις όμως στις οποίες προβαίνει εστιάζουν στην ταυτότητα, κανονικότητα και τάξη[51]. Πρόκειται για γενικεύσεις της διάνοιας (Verstand), όπου το γενικό προκύπτει ως απλή άρνηση πληθώρας επί μέρους στοιχείων, χαρακτηριστικών και σχέσεων, ως αποκλεισμός του μερικού. Το γενικό, εδώ υφίσταται ως αφηρημένη, αδιαφοροποίητη, ταυτόσημη με τον εαυτό της οντότητα, μιας και η διάνοια, στην αντίθεσή της με τη διαλεκτική θεώρηση του κόσμου, αδυνατεί να συλλάβει την εσωτερική αντιφατικότητα των πραγμάτων.
   Αναφερόμενος στις εννοιολογήσεις της διάνοιας ο Χέγκελ επισημαίνει ότι «Όταν γίνεται λόγος για την έννοια, έχουμε συνήθως κατά νου μόνο την αφηρημένη γενικότητα, και η έννοια ορίζεται συχνά ως μια γενική παράσταση. Έτσι μιλάμε για την έννοια του χρώματος, του φυτού, του ζώου κτλ., και αυτές οι έννοιες υποτίθεται ότι προκύπτουν με παραμερισμό των επιμέρους χαρακτηριστικών, που διαφοροποιούν τα διάφορα χρώματα, φυτά και ζώα μεταξύ τους, και με συγκράτηση του κοινού στοιχείου τους. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο συλλαμβάνει η διάνοια την έννοια, και το αίσθημα έχει δίκιο όταν στιγματίζει τέτοιες έννοιες ως κούφιες και κενές, ως σκέτα φαντάσματα και σκιές.»[52].
   Οι εκπρόσωποι των μετανεωτερικών ιδεών που ασκούν κριτική στον λόγο, στην ομοιογενοποιητική και κανονιστική λειτουργία του, στη δημιουργία εξαιρέσεων που υποβαθμίζουν και αποκλείουν οτιδήποτε διαφέρει από τον κυρίαρχο γενικό κανόνα, καταφέρονται, στην πραγματικότητα, κατά της θετικιστικής επιστήμης και των γενικεύσεων της διάνοιας. Όμως, προσπαθώντας να προασπίσουν το μερικό και το διαφορετικό, στην αντιπαράθεση με το αφηρημένο και ισοπεδωτικό γενικό, καταλήγουν (κατά ένα τρόπο που χαρακτηρίζει τις απλουστεύσεις και μονομέρειες της διάνοιας) να απολυτοποιούν το άλλο άκρο, το μερικό, αρνούμενοι πλήρως την ύπαρξη του γενικού, του καθολικού νόμου, της συνάφειας, της ολότητας.
   Δεδομένης, ωστόσο, της ανάγκης να δικαιωθεί το μερικό και διαφορετικό και συνακόλουθα της ανάγκης να εκφραστεί με τους όρους του γενικού, θα πρέπει να καταφύγουμε σε ένα άλλο είδος εννοιολογήσεων, που δε συνιστά επιστροφή στις αφηρημένες, στατικές καθολικότητες της διάνοιας. Αυτό που έχουμε υπ’ όψιν είναι οι γενικεύσεις του λόγου (Vernunft), της διαλεκτικής σκέψης, δηλαδή, της εννοιολογικής σκέψης που κινείται από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο.
   Ο Β.Α.Βαζιούλιν, εξετάζοντας τη διαφορά μεταξύ διάνοιας και λόγου επισημαίνει ότι η πρώτη, ως μορφή της νόησης, δεσπόζει, άμεσα, στη βαθμίδα της γνωστικής διαδικασίας την οποία διακρίνει η κίνηση από το αισθητηριακά συγκεκριμένο προς το αφηρημένο, από τα δεδομένα της ζωντανής εποπτείας προς έννοιες, οι οποίες υφίστανται ως αυτόνομες, δεδομένες και αμετάβλητες, τουτέστιν, ως αφηρημένες. Ο δε λόγος δεσπόζει στην ανάβαση της γνώσης από το αφηρημένο προς το συγκεκριμένο, από τις αφηρημένες έννοιες της διάνοιας προς τη συγκεκριμένη εννοιολογική αναπαράσταση της πραγματικότητας, προς συστήματα εννοιών, στα πλαίσια των οποίων οι έννοιες υφίστανται ως εσωτερικά αλληλένδετες και αναπτυσσόμενες[53].
   Η διάνοια ασχολείται με τη διαίρεση και την αφαίρεση. Οι έννοιες της διάνοιας αποτελούν άρνηση της ζωντανής εποπτείας, από τη στιγμή που σ’ αυτές, πλέον, έχει χαθεί η αρχική ολότητα της μορφής, και έχουν απομείνει ορισμένα μόνο γενικά, κοινά χαρακτηριστικά των διαφόρων πτυχών του αντικειμένου. Με την άρνηση όμως της ζωντανής εποπτείας η νόηση απομακρύνεται από το πραγματικό αντικείμενο, το οποίο υπάρχει και αναπτύσσεται μόνο στην ενότητα όλων των πλευρών του. Οι έννοιες της διάνοιας, από τη στιγμή που, ως επί το πλείστον, εκφράζουν τη διάσπαση των πλευρών του αντικειμένου, είναι στατικές[54].
   Βέβαια, η διάνοια μας επιτρέπει να διαχωρίσουμε και να μελετήσουμε ξεχωριστά τις διάφορες πλευρές του αντικειμένου. Σε αυτό έγκειται η αλήθεια και η σημασία της. Όμως από τη στιγμή που οι εν λόγω πλευρές εκλαμβάνονται ως απομονωμένες, αυτό που τις ενώνει δεν είναι άλλο από τη ζωντανή εποπτεία, την αισθητηριακή αντίληψη της ολότητας του αντικειμένου. Γι’ αυτό και η διάνοια αρνείται μεν τη ζωντανή εποπτεία, αλλά δεν την υπερβαίνει. Η ζωντανή εποπτεία παραμένει το πεδίο από το οποίο η διάνοια αντλεί παραδείγματα προς θεμελίωση των αφηρημένων γενικεύσεών της.
   Ο λόγος καταπιάνεται με την επανασύνδεση των διαιρεμένων πλευρών. Συνεπώς, δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη διάνοια, διότι στη βαθμίδα του λόγου η νόηση συνδέει, ενώνει αυτό που πρωτύτερα έχει διακριθεί και διαχωριστεί από τη διάνοια. Ο λόγος προϋποθέτει τη διάνοια και ταυτόχρονα την αίρει, μετασχηματίζει τις έννοιές της, βαθαίνοντας έτσι τη γνωστική διαδικασία. Στο λόγο το μερικό δεν χάνεται, δεν αποσιωπάται, αλλά διατηρείται σε όλη του τη σπουδαιότητα, διότι αναδεικνύεται ως οργανικό στοιχείο μιας γενικής σχέσης, ενός πλέγματος συναφειών, διά του οποίου το μερικό καθίσταται αυτό ακριβώς που είναι, αποκτά, δηλαδή, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του. Μόνο ο λόγος αποκαλύπτει το γίγνεσθαι του μερικού και αναδεικνύει την αναγκαιότητά του, όπως αυτή ορίζεται από ουσιώδεις σχέσεις.
   Στα πλαίσια του συστήματος εννοιών που συγκροτεί ο λόγος η κάθε ξεχωριστή έννοια αποκτά σημασία και αίτιο ύπαρξης στη συνάφειά της με τις άλλες. Τοιουτοτρόπως, ο λόγος αποκαθιστά, σε εννοιολογικό επίπεδο, την εσωτερική, ουσιώδη ενότητα του εξεταζόμενου αντικειμένου, ως ενότητα εγνωσμένων διαφορετικών πλευρών, προσδιορισμών, στοιχείων, ως ενότητα στη διαφορά. Έτσι, το αποτέλεσμα του έργου που επιτελεί ο λόγος είναι «κάτι συγκεκριμένο, γιατί δεν είναι μια απλή, μορφική ενότητα, αλλά είναι ενότητα διαφορετικών όρων.»[55].
   «Το συγκεκριμένο ως αποτέλεσμα, ως τελικό σημείο της ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, συνιστά την ενότητα (και μάλιστα κατά κύριο λόγο την εσωτερική ενότητα) των διαφορετικών ποικιλόμορφων [πολύμορφων, πολλαπλών] προσδιορισμών του αντικειμένου.»[56].
   Σε ό,τι αφορά την ανθρώπινη ύπαρξη τα γενικά και καθολικά στοιχεία που αναδεικνύει ο λόγος δεν αποτελούν, πλέον, «μια βουβή γενεαλογική ‘ομοιότητα’ ατόμων, αλλά μια πραγματικότητα, που διαιρείται επανειλημμένα και πολύμορφα σε ιδιαίτερες (ξεχωριστές) σφαίρες, που συμπληρώνονται αμοιβαία και που ουσιαστικά εξαρτώνται η μία από την άλλη…»[57]. Ο λόγος, η διαλεκτική σκέψη, αναδεικνύει τα γενικά στοιχεία της ανθρώπινης ύπαρξης ως γενικές σχέσεις, μέσα στις οποίες οι επί μέρους πτυχές και ιδιαιτερότητές της καθίστανται αναγκαίες.
   Αναδεικνύοντας το γενικό ως πλαίσιο αναγκαίων σχέσεων, η διαλεκτική σκέψη καλείται να αποκαλύψει και τις κοινωνικές αντιφάσεις που οδηγούν στην καταπίεση, τον αποκλεισμό, την περιθωριοποίηση κάποιων κοινωνικών ομάδων, και ταυτόχρονα στην κυριαρχία άλλων. Η διαλεκτική θεώρηση της σχέσης μερικού και καθολικού στις κοινωνικές σχέσεις είναι αυτή που οδηγεί στη συνειδητοποίηση, αφενός, της ενίοτε ψευδούς καθολικότητας των συμφερόντων των κυρίαρχων ομάδων, και, αφετέρου, της αυθεντικής καθολικότητας (πέραν της φαινομενικής μερικότητας) τμημάτων της κοινωνίας, η χειραφέτηση των οποίων μπορεί να συμβάλλει στην υπόθεση της καθολικής ανθρώπινης χειραφέτησης, ενέχει δηλαδή, μια καθοριστική πανανθρώπινη σημασία.

Συμπέρασμα.

   Όπως επιχειρήσαμε να δείξουμε, η μετανεωτερική άρνηση των ορθολογικών εννοιολογήσεων και της συστηματικής, θεωρητικής γνώσης, η απομάκρυνση από την προβληματική της καθολικότητας των κοινωνικών σχέσεων καθώς και η παραίτηση από την αναζήτηση του κοινωνικού ιδεώδους είναι δηλωτική κομφορμιστικής στάσης απέναντι σε μια πραγματικότητα όπου η απόκτηση γνώσεων και η πολιτιστική δημιουργία εμπλέκονται σε εξόχως αλλοτριωμένες από τον άνθρωπο διαδικασίες, ως αποφασιστικοί παράγοντες της σύγχρονης εμπορευματικής παραγωγής.
   Φρονούμε ότι στις δεδομένες συνθήκες η προσέγγιση της παιδείας, της δια-μόρφωσης των ανθρώπινων προσωπικοτήτων, από μια χειραφετική σκοπιά διατηρεί την επικαιρότητά της.
   Φυσικά δεν μπορούμε πλέον να φανταστούμε την απελευθέρωση των ανθρώπων από αλλοτριωτικές σχέσεις ως συνέπεια απλώς της παιδείας. Δεν είναι ο διαφωτισμός των ατόμων με κάποιες ορθές και αγαθές ιδέες αυτός που αλλάζει την κοινωνία. Αντιθέτως, είναι η δυναμική των καθολικών κοινωνικών αλληλεπιδράσεων και η εγγενής αντιφατικότητά τους αυτή που γεννά την επιθυμία εναλλακτικής κοινωνικής πραγματικότητας, δρομολογώντας αντίστοιχες ενέργειες. Η παιδεία δύναται να λειτουργήσει χειραφετικά μόνο στο βαθμό που οι άνθρωποι επιδιώκουν, αυτόβουλα, την κοινωνική αλλαγή για την αντιμετώπιση μεγάλων κοινωνικών προβλημάτων.
   Υποστηρίξαμε την άποψη ότι η παιδεία που συνάδει προς το πρόταγμα της κοινωνικής χειραφέτησης είναι αυτή του λόγου, της διαλεκτικής σκέψης, η οποία καθιστά το άτομο ικανό να υπερβαίνει την καθημερινή, βιωματική πρόσληψη του κόσμου, να συνειδητοποιεί με σαφήνεια την αντιφατική φύση των κοινωνικών σχέσεων και τις απορρέουσες από αυτή προοπτικές.
   Η αναφορά στην παιδεία του λόγου μας οδηγεί και πάλι στην προβληματική του υποκειμένου, του ατόμου που ως φορέας συνείδησης και αυτοσυνείδησης έχει την ικανότητα να αλλάζει τις συνθήκες και σχέσεις του βίου του.
   Δεν εννοούμε, βέβαια, το αφηρημένο, μη-ιστορικό υποκείμενο το οποίο μετατρέπει βουλησιαρχικά τα όποια σχέδιά του σε κοινωνικούς θεσμούς. Αναφερόμαστε στο ιστορικά συγκεκριμένο άτομο, που όμως δεν είναι, όπως υποστηρίζει η μετανεωτερική αντίληψη, μια αυθαίρετη κατασκευή των κοινωνικών δομών ή της εξουσίας, αλλά δημιούργημα της διαλεκτικής αλληλεπίδρασης μεταξύ αναγκαίων κοινωνικών συνθηκών και συλλογικής, σκόπιμης δραστηριότητας των ανθρώπων. Πρόκειται για το άτομο που είναι συνδημιουργός του εαυτού του και των κοινωνικών συνθηκών της ύπαρξής του. Εδώ εννοούμε το υποκείμενο στο πνεύμα εκείνης τη μαρξικής ιδέας, κατά την οποία «Οι άνθρωποι δημιουργούν την ίδια τους την ιστορία, τη δημιουργούν όμως όχι όπως τους αρέσει, όχι μέσα σε συνθήκες που οι ίδιοι διαλέγουν, μα μέσα σε συνθήκες που υπάρχουν άμεσα, που είναι δοσμένες και που κληροδοτήθηκαν από το παρελθόν.»[58].

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] F.Jameson, Το μεταμοντέρνο ή η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού, μτφ. Γ.Βάρσου, Νεφέλη, Αθήνα 1999, σ. 30.
[2] Ο Φουκώ, συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση αυτής της αντίληψης, υποστηρίζοντας, φερ’ ειπείν, ότι «Η ‘αλήθεια’ συνδέεται με μια κυκλική σχέση με συστήματα εξουσίας που την παράγουν και την υποστηρίζουν και με αποτελέσματα εξουσίας τα οποία παράγει και επεκτείνει.». Μ.Φουκώ, «Αλήθεια και εξουσία», στο: Μ.Φουκώ, Εξουσία, γνώση και ηθική, μτφ.Ζ.Σαρίκα, ύψιλον/βιβλία, Αθήνα 1987, σ.36.
[3] S. Aronowitz, H. Giroux, Postmodern Education, University of Minnesota Press, Minneapolis, London 1991, σ.89.
[4] H.Giroux, «Postmodernism as Border Pedagogy: Redefining the Boundaries of Race and Ethnicity», στο: H. Giroux (ed.), Postmodernism, Feminism and Cultural Politics, State University of New York Press, New York 1991, σ.229.
[5] S. Aronowitz, H. Giroux, ό.π., σ.93.
[6] Ο Λακάν κατέληξε, μάλιστα, στην άκρως ιδεοκρατική άποψη ότι ο κόσμος των λέξεων είναι αυτός που δημιουργεί τον κόσμο των πραγμάτων. Βλ. M.Sarup, An Introductory guide to Post-structuralism and Postmodernism, Harvester Wheatsheaf, 1988, σ.33.
[7] S.Lash, Sociology of Postmodernism, Routledge, London, 1990, σ. 198.
[8] I.Kant, «Lecture-Notes on Pedagogy», στο: Price K.(ed.) Education and Philosophical Thought, Allyn and Bacon, Boston 1967, σ. 422.
[9] P.Smeyers, «Education and the Educational Project I: the atmosphere of post-modernism», Journal of Philosophy of Education, Vol.29, No. 1, 1995, σ. 114. Συναφής είναι η άποψη του Alex Callinicos, ο οποίος θεωρεί τις ιδέες της μετανεωτερικότητας έκφραση των διαθέσεων της δυτικής διανόησης σε μια εποχή όπου έγινε πλέον εμφανής η αποτυχία του σοσιαλιστικού εγχειρήματος. Βλ. A. Callinicos Against Postmodernism, Polity Press, Cambridge 1989, σ.9.
[10] Βλ. P. Smeyers, ό.π., σσ. 110, 115.
[11] D.Bell, Ο πολιτισμός της μεταβιομηχανικής Δύσης, μτφ. Γ.Λυκιαρδόπουλου, Νεφέλη, Αθήνα 1999, σ.352.
[12] Βλ.H. Bertens, The Idea of the Postmodern, Routledge, London, New York 1995, σσ.187-188.
[13] Βλ.S.Aronowitz, H.Giroux, ό.π., σσ. 101-102.
[14] Ό.π.,σ. 60.
[15] Βλ.E. Ellsworth., «Why Doesn’t This Feel Empowering? Working Through the Repressive Myths of Critical Pedagogy», Harvard Educational Review, Vol. 59, No 3, 1989, σ. 315.
[16] Βλ. R.Usher, R.Edwards, Postmodernism and Education, Routledge, London, N.Y.,1994, σ.220. Σχετικά με την κριτική παιδαγωγική θα συμφωνήσουμε με το συμπέρασμα των Γ.Γρόλλιου και Γ.Κασκάρη ότι «Η ουτοπία των κριτικών παιδαγωγών, παρότι εκ πρώτης όψεως φιλόδοξη, δε φαίνεται να ξεφεύγει από τα πλαίσια των θεσμών και της ιδεολογίας των φιλελεύθερων αστικών δημοκρατιών που ‘αγνοούν’ την ύπαρξη των κοινωνικών τάξεων και των συγκρούσεών τους…». Γ.Γρόλλιος, Γ.Κασκάρης, «Εκπαιδευτική πολιτική, ‘μεταμοντέρνο’ και κριτική παιδαγωγική. Τα αδιέξοδα μιας σχέσης και τα ‘όπλα της κριτικής’», Ουτοπία, τεύχος 25, Μάιος – Ιούνιος 1997, σ.113.
[17] Ο Φουκώ, αρνούμενος τα κοινωνικά σχέδια «που ισχυρίζονται ότι είναι καθολικά ή ριζοσπαστικά», υποστηρίζει ότι «η προσπάθεια να ξεφύγουμε από το σύστημα της σύγχρονης πραγματικότητας έτσι ώστε να παραγάγουμε τα ολικά προγράμματα μιας άλλης κοινωνίας, ενός άλλου τρόπου σκέπτεσθαι, μιας άλλης κουλτούρας, μιας άλλης θέασης του κόσμου, έχει οδηγήσει μόνο στην επαναφορά των πλέον επικίνδυνων παραδόσεων.». M. Foucault Τι είναι Διαφωτισμός; μτφ. Σ.Ροζάνη, Έρασμος, Αθήνα 1988, σ.37.
[18] J.Kenway, «Having a Postmodernist Turn or Postmodernist Angst: A Disorder Experienced by an Author Who is not yet Dead or Even Close to it.», στο: R.Smith, Ph.Wexler, (eds), After Postmodernism, The Falmer Press, London, Washington D.C. 1995, σ.41.
[19] Βλ. Ζ-Φ. Λυοτάρ, Η μεταμοντέρνα κατάσταση, μτφ. Κ.Παπαγιώργη, εκδ. «Γνώση», Αθήνα 1993, σ.125.
[20] R. Usher, R. Edwards, ό.π, σ. 183.
[21] Βλ. ό.π., σ.196.
[22] Βλ. ό.π., σ. 212.
[23] Ό.π. σ. 198.
[24] M.Castells, “Flows, Networks, and Identities: A Critical Theory of the Information Society”, στο: Critical Education in the New Information Age, Rowman and Litlefield Publishers Inc., Lanhan, Boulder, New York, Oxford 1999, σ.54.
[25] Ζ-Φ.Λυοτάρ, ό.π., σ.33.
[26] M. Peters, «Education and the Postmodern Condition: revisiting Jean-François Lyotard», Journal of Philosophy of Education, Vol.29, No3, 1995, σσ.393-394.
[27] Βλ. ό.π., σ.394.
[28] Βλ. Z.Bauman, Η μετανεωτερικότητα και τα δεινά της, μτφ.Γ.Ι.Μπαμπασάκη, εκδ.Ψυχογιός, Αθήνα 2002, σ. 56.
[29] Ό.π., σ.172.
[30] Ζ-Φ.Λυοτάρ, ό.π., σ. 126.
[31] Ο F.Jameson επισημαίνει ότι «η καλλιτεχνική παραγωγή έχει σήμερα ενσωματωθεί στην εν γένει εμπορευματική παραγωγή, η φρενήρης οικονομική ανάγκη παραγωγής διαρκώς ανανεούμενου ρεύματος αγαθών με μορφή ολοένα και πιο καινοφανή (από τον ρουχισμό ως την αεροπλοΐα), σε ολοένα και μεγαλύτερους ρυθμούς του κύκλου εργασιών, αποδίδει στην αισθητική καινοτομία και τον πειραματισμό δομική θέση και λειτουργία, των οποίων η σημασία βαίνει αυξανόμενη.». F. Jameson, ό.π., σ.38.
[32] Ου.Έκο, Κήνσορες και θεράποντες, μτφ.Ε.Καλλιφατίδη, εκδ.«Γνώση», Αθήνα 1990, σσ. 76-77.
[33] Z.Bauman, ό.π., σ.192.
[34] S.Shapiro, «Postmodern Dilemmas», στο: Kohli W. (ed.), Critical Conversations in Philosophy of Education, Routledge, New York, London 1995, σ.306.
[35] F. Jameson, ό.π., σ.77.
[36] P.F.Drucker, Μετακαπιταλιστική κοινωνία, μτφ.Δ.Γ.Τσαούσης, Gutenberg, Αθήνα 2000, σ.234.
[37] Ό.π., σσ.233, 255.
[38] Τ.Ίγκλετον, Οι αυταπάτες της μετανεωτερικότητας, μτφ. Γ.Η.Σπανός, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2003, σ. 39.
[39] L.Lovlie, «Postmodernism and subjectivity», στο: S.Kvale (ed.), Psychology and Postmodernism, SAGE Publications, London 1992, σ. 125.
[40] F.Jameson, ό.π., σ.65.
[41] Ο Χ.Μαρκούζε αναφέρει ότι αυτοδιάθεση «σημαίνει σήμερα (όπως και στο παρελθόν) κριτική αποδέσμευση από τον δεδομένο κόσμο της εμπειρίας.». Χ.Μαρκούζε, «Παρατηρήσεις για έναν επαναπροσδιορισμό της κουλτούρας», στο: Αντόρνο, Λόβενταλ, Μαρκούζε, Χορκχάϊμερ, Τέχνη και μαζική κουλτούρα, μτφ.Ζ.Σαρίκα, εκδ. ύψιλον/βιβλία, Αθήνα 1984, σσ. 39-40.
[42] R. Usher, R. Edwards, ό.π., σ. 204.
[43] Δ.Πατέλης, «Περί προτύπων στην κοινωνία και στην εκπαίδευση» (2ο Μέρος), Σύγχρονη Εκπαίδευση, τεύχος 131, Ιούλιος-Αύγουστος 2003, σ.148.
[44] T.Eagleton, ό.π., σελ. 85.
[45] Βλ. Λ.Βυγκότσκι Σκέψη και γλώσσα, μτφ.Α.Ρόδη, εκδ.«Γνώση», Αθήνα 1993, σσ.20, 22.
[46] Η μετανεωτερική σκέψη αυτοακυρώνεται όταν, αφενός απευθύνεται στους ανθρώπους εισηγούμενη τη σημασία του μερικού, τοπικού, διαφορετικού, αφετέρου, εξαιτίας της απορριπτικής στάσης της απέναντι στο καθολικό, αρνείται να εκφράσει το πρόταγμά της ως κάτι που έχει γενική σημασία. «Έτσι, αποκλείεται αυτόματα η δυνατότητα, είτε να διατυπωθεί ένας κανόνας, είτε ακόμη να θεσμοποιηθεί μια νομική μορφή, που να μεριμνά για μια καθολική αναγνώριση της πολιτισμικής ισότητας, πέρα από τον ηθικό εσωτερικό ορίζοντα των γλωσσικών παιγνίων.». A.Honneth, «Το πάθος ενάντια στο καθολικό», μτφ.Γ.Γκότσης, στο: Γ. Βέλτσος (επιμ.), Η διαμάχη. Κείμενα για τη νεωτερικότητα, εκδ.Πλέθρον, Αθήνα 1990, σ.96. Εύλογα όμως γεννάται το ερώτημα που ο A.Honneth διατυπώνει έχοντας υπ’ όψιν τις ιδέες του Λυοτάρ: «Πως θα μπορούσε … [ο Λυοτάρ –σημ.Π.Π.] να θεμελιώσει μια ηθική αρχή ισότητας όλων των γλωσσικών παιγνίων, ενώ ταυτόχρονα, θα έπρεπε να παραιτηθεί από κάθε καθολική ρύθμιση, που να διαπλέκεται με τις ειδικές πολιτισμικές νόρμες; ». Ό.π., σσ.96-97.
[47] Βλ. H.Bertens, ό.π. σσ. 192-193.
[48]D.C. Phillips, «Counting Down to the Millennium», στο: Kohli W. (ed.), Critical Conversations in Philosophy of Education, Routledge, New York, London 1995, σσ.37,40.
[49] H.Bertens, ό.π., σ. 193.
[50] «Ο θετικισμός ως επιστημολογικό ρεύμα αποβλέπει στη συλλογή σταθερών και προβλέψιμων γνώσεων, ικανών να εξηγήσουν τον εξωτερικό κόσμο. Κατασκευάζει θεωρίες αποτελούμενες από γενικές προτάσεις, που εκφράζουν κανονικότητες για τις οποίες έχει επαγωγικά διαπιστωθεί ότι διέπουν τον κόσμο (νόμοι).». Κ.Ψυχοπαίδης, «Επίμετρο. Προβλήματα θεμελίωσης των Κοινωνικών Επιστημών», στο: Γ.Κουζέλης, Κ.Ψυχοπαίδης (επιμ.), Επιστημολογία των κοινωνικών επιστημών, Νήσος, Αθήνα 1996, σ.544.
[51] Το θετικιστικό σύστημα είναι εκείνο, το οποίο «συμβιβάζει, όσο το δυνατό περισσότερο μη αντιφατικά και αρμονικά, όλες τις πιθανές αντιλήψεις σ’ ένα ‘σύμπλεγμα’. Εκείνο που είναι σε θέση να ανακαλύπτει το ‘κοινό’ ανάμεσα σε όλα τα πραγματικά συγκρουόμενα και αντιφατικά μεταξύ τους συστήματα. Εκείνο που προκύπτει αν αφαιρέσουμε όλες τις ασυμφωνίες και αντιθέσεις και απαλείψουμε τις διαφορές που υπάρχουν ανάμεσά τους. Αυτό θα είναι ένα σύστημα κοινό για όλους.». Ε.Ιλιένκοφ, Η διαλεκτική του Λένιν και η μεταφυσική του θετικισμού, μτφ.Μ.Μένικος, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1988, σ. 86.
[52] Γκ. Χέγκελ, Η επιστήμη της Λογικής, μτφ.Γ.Τζαβάρα, εκδ. «Δωδώνη», Αθήνα-Γιάννινα, σ.341.
[53] Β.Α. Βαζιούλιν, «Η διάνοια και ο λόγος στην ανάπτυξη της γνωστικής διαδικασίας», στο: Μ.Ν.Αλεξέεφ, Α.Μ.Κορσουνόφ (επ.), Η διαλεκτική της γνωστικής διαδικασίας, Μόσχα 1985, σ.173.
[54] «Η διάνοια, η αφηρημένη, αναλυτική σκέψη, από τη στιγμή που είναι αφηρημένη και αναλυτική, δεν αναπαριστά τις αλλαγές, την ανάπτυξη των διαδικασιών, παρά εντοπίζει τα αντικείμενα (τις πλευρές τους κλπ) ως δεδομένα, αναλλοίωτα, έτοιμα. Διότι η κατάτμηση των αντικειμένων συνιστά απομάκρυνση από τους δεσμούς των πλευρών και μερών, και, συνεπώς, απομάκρυνση από τις αλλαγές και την ανάπτυξη.». Β.Α.Βαζιούλιν, ό.π., σ.180.
[55] Γκ. Χέγκελ, ό.π., σ.198.
[56] Β.Α.Βαζιούλιν, Η λογική της ιστορίας. Ζητήματα θεωρίας και μεθοδολογίας, μτφ.Δ.Πατέλης, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004, σ.82.
[57] Ε.Ιλιένκοφ, Διαλεκτική λογική, μτφ. Μ.Αναστασιάδη, Gutenberg, Αθήνα 1983, σ.263.
[58] Κ.Μαρξ, Η 18η Μπρυμαίρ του Λ..Βοναπάρτη, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1983, σ.11.

Μετα-νεωτερικότητα, Ολιστικότητα και Παγκοσμιοτητα υπό το Φως της Ελληνορθοδόξου Παραδόσεώς μας

2010-12-26T23:50:00.003+02:00

Το τέλος του αιώνα και της χιλιετίας βρίσκει τον κόσμο σε μία πρωτοφανή σύγχυση, καθώς την περίοδο της κατάρρευσης των ιδεολογιών διαδέχθηκε η τωρινή μεταβατική περίοδος, γιά την οποίαν διατυπώνονται αντιφατικές θεωρίες και απόψεις, όπως π.χ. "σύγκρουση πολιτισμών" (Χάντινγκτον), ή "τέλος της ιστορίας" (Φουκογιάμα), πού, αντί να διαλύουν, μάλλον επιτείνουν την σύγχυση. Τό αποτέλεσμα είναι νά έχει ήδη αρχίσει νά διαφαίνεται το νέο κλίμα μέσα στο οποίο θα είμαστε προσεχώς όλοι υποχρεωμένοι νά ζήσουμε. Κύρια χαρακτηριστικά του φαίνεται πώς θα είναι:

η υποβάθμιση της αξίας του ανθρώπινου προσώπου,
η υποταγή του στην εξουσία,
η υποδούλωσή του στην ηλεκτρονική τεχνολογία.

Η κοινωνία των προσώπων ετοιμάζεται νά παραχωρήσει τη θέση της στην κοινωνία της πληροφορίας. Ο κατακλυσμός της πληροφορίας εγκυμονεί μέγιστα δεινά για την πολιτική ελευθερία του ανθρώπου και μεθοδεύει την εγκαθίδρυση ολοκληρωτικού συστήματος διακυβέρνησης του κόσμου με βάση τις πληροφορίες, και το καθεστώς αυτό δεν έχει καμία σχέση και συμβατότητα με την ελληνορθόδοξη παράδοση μας, αλλά αποτελεί έντεχνο τρόπο εισαγωγής στη ζωή μας ξένων προτύπων ζωής. Περισσότερο στην Ευρώπη και λιγότερο στην πατρίδα μας -επί του παρόντος- συνειδητοποιούμε μία νέα τάξη πραγμάτων πού διαμορφώνεται σιγά-σιγά αλλά σταθερά και καθορίζεται κατά βάσιν από τρεις άξονες:

τη Μετανεωτερικότητα,
την Ολιστικότητα και
την Παγκοσμιότητα.

Και οι τρεις αυτοί όροι έχουν γίνει πλέον του συρμού και τείνουν νά σφραγίσουν τις ιδεολογικές εξελίξεις της εποχής μας, χρήζουν δε βαθιάς ανάλυσης και σε βάθος έρευνας για νά αποδειχθεί το ουσιαστικό των περιεχόμενο και να υπάρξει η δυνατότης κριτικής τοποθέτησής μας έναντί των. Η εργασία όμως αυτή προαπαιτεί σοβαρή ανάλυση και μελέτη των φαινομένων του κόσμου μας, σε μια προσπάθεια προσπέλασης στον πυρήνα των ιδεών της εποχής μας. Η Μετα-νεωτερικότητα έγινε πρόσφατα κυρίαρχο ρεύμα στο επίπεδο των ιδεών της εποχής μας, ξεκινώντας από την τέχνη ως μετα-μοντερνισμός, καί περνώντας σύντομα στις πιο συστηματικές μορφές λόγου και έκφρασης. Η Μετα-νεωτερικότητα εκφράζει τη φιλοσοφία του τέλους των πάντων, ακόμη και του Θεού. Τα πάντα κατ' αυτήν ισχύουν σχετικά και κανείς και τίποτε δεν δικαιούνται να προβάλουν αξιώσεις καθολικής ισχύος. Έτσι οι μεγαλεπήβολες θεωρίες, οι ουτοπίες, τα προγράμματα συνολικού μετασχηματισμού της κοινωνίας απωθούνται στο περιθώριο και επιζητείται η "ανοικτή κοινωνία" της ανοχής. Εξ άλλου ένα άλλο τέλος, το τέλος της Ιστορίας ανασύρεται από τη εγγελιανή προβληματική του 19ου αιώνα για να ερμηνεύσει την κατάσταση του τέλους του 20ο αιώνα. Συναφές είναι και το τέλος της πολιτικής, ένεκα του πρωτείου της οικονομίας στη μεταμοντέρνα εποχή. Η κυριαρχία του οικονομικού μοντέλου αυτονομείται εντελώς στη διεθνοποιημένη κεφαλαιοκρατική κοινωνία του τέλους του 20ο αιώνα και κυριαρχεί σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής, βάζοντας στο περιθώριο τη σφαίρα της πολιτικής. Σύμφωνα άλλωστε με τις θεωρητικές κατευθύνσεις του οικονομικού φιλελευθερισμού, η πολιτική πρέπει νά ακολουθεί ασθμαίνουσα τις επιταγές της οικονομίας της αγοράς και του ελεύθερου εμπορίου, πού μηχανιστικά ξεπερνούν τα προβλήματα πού δημιουργούν και οδηγούν στην παραγωγή και αναπαραγωγή της κοινωνικής ζωής.
Παράλληλα μέσα στη Μετα-νεωτερικότητα κάπως πρόωρα προφητεύεται και το τέλος του έθνους-κράτους, πού πρέπει να υποχωρήσει και νά υποταχθεί στις ανάγκες της διεθνοποιημένης ενιαίας αλλά και περιφεριοποιημένης οκονομικής πραγματικότητας. Στη Νέα Τάξη Πραγμάτων οι εθνικές και πολιτισμικές διαφοροποιήσεις προκαλούν μία πρόσκαιρη αναστάτωση πού όμως, είτε με τη βία, είτε με τη διαδικασία της πολιτισμικής ενσωμάτωσης στο κυρίαρχο μοντέλο, επιλύονται. Και ο λόγος περί τέλους δεν έχει τέλος. Πρόσφατη προφητεία διαβλέπει το τέλος της εργασίας. Τα αυξανόμενα ποσοστά ανεργίας πού εμφανίζονται σε όλες τις ανεπτυγμένες δυτικές κοινωνίες, ως παρεπόμενο της αναδιάρθρωσης των οκονομιών και της επανασχεδιοποίησης των επιχειρήσεων, στηρίζουν την εκδοχή αυτή. Και έρχεται και το τέλος του πολιτισμού μας, πού είχε ως βάση το νευτώνειο-καρτεσιανό υπόδειγμα του αναλυτικού ορθολογισμού. Ίσως σ' αυτή τη σειρά του τέλους, να μπορεί να ενταχθεί και το τέλος του Θεού. Γύρω στα 1900 ο Θεός είχε περάσει "στη συνταξιοδότηση". Το μοντέρνο αστικό πρόγραμμα είχε πλέον καταφέρει νά γκρεμίσει την κορυφή της πυραμίδας του μεσαιωνικού-σχολαστικού κοσμοειδώλου και πλέον στους μεταμοντέρνους καιρούς ο Θεός και το Απόλυτο δεν γίνονται καν αντικείμενο απορίας. Έτσι αφού ο Λόγος χρησιμοποιήθηκε για να γκρεμίσει το Θεό από τους ουρανούς, γκρεμίζεται τώρα και ο ίδιος και αυτοκαταστρέφεται. Ο Λόγος υποσχέθηκε την ελευθερία και έφερε τον ολοκληρωτισμό, συνδέθηκε με τον πολιτισμό και οδήγησε στη βαρβαρότητα και στα πρόθυρα του ολοκληρωτικού αφανισμού του πολιτισμού. Οι απόλυτες αξιώσεις του Λόγου σχετικοποιούνται και αντικαθίστανται από τη νέα σκέψη. Η υψίστη έννοια του Λόγου, η έννοια της ουσίας καταγγέλλεται ως μύθος και αντικαθίσταται από την έννοια της λειτουργίας.
Τέλος ο λόγος περί του τέλους φθάνει και στο τέλος του Ανθρώπου, του ανθρώπινου υποκειμένου ως ανόμοιας, ανεπανάληπτης, αυτοσυνείδητης και ελεύθερης προσωπικότητας. "Αν το 19ο αιώνα το πρόβλημα ήταν ότι ο Θεός πέθανε -παρατηρεί ο Erich Fromm- τον 20ό αιώνα Το πρόβλημα είναι ότι πέθανε ο άνθρωπος, ότι ο άνθρωπος είναι νεκρός". Σήμερα ο κάθε άνθρωπος της μεταμοντέρνας κοινωνίας βιώνει το τέλος του μέσα στο "σιδερένιο κλουβί του ρασιοναλισμού και της γραφειοκρατίας" των κοινωνιών της αλλοτρίωσης, πού μετατρέπουν τον ίδιο και τους συνανθρώπους του σε αριθμούς, σε στατιστικά μεγέθη εναλλάξιμα μεταξύ των. Ετσι η Μετα-νεωτερικότητα, παρά τον φανταχτερό και πομπώδη τίτλο της, φέρνει μαζί της το γνωστό από τους αρχαίους μύθους και τις αρχαίες θρησκείες θέμα του τέλους του κόσμου. Ο μεταμοντερνισμός συναντά έτσι την αρχαία εσχατολογία. Αλλά αυτός ο λόγος έχει και τον αντίλογό του. Υπάρχουν διανοούμενοι πού υποστηρίζουν τη συνέχεια έναντι του τέλους. Ο αντίλογος αυτός κατευθύνεται τόσο στο λόγο για το τέλος των ιδεολογιών, όσο και στον υπεραισιόδοξο λόγο για τις "μαγικές" ικανότητες της σύγχρονης τεχνολογίας, οι εφαρμογές της οποίας λέγεται ότι θα αποτελέσουν τη λύση και την πανάκεια για όλα τα προβλήματα του ανθρώπου. Πρέπει να παύσουν η κοινωνία και οι εποχές νά προσδιορίζονται από τα δημιουργήματα του ανθρώπου και νά αρχίσουν νά προσδιορίζονται από τους ίδιους τους ανθρώπους. Δηλ. πρέπει νά μεταβούμε πλέον από τη βιομηχανική κοινωνία, όχι στην κοινωνία της πληροφορίας αλλά στην ανθρώπινη κοινωνία.
Με την Ολιστικότητα επιδιώκεται η αναγωγή των λεπτομερειών σε γενικότητες. Τούτο σημαίνει ότι τα επί μέρους στοιχεία του πολιτισμού υποχωρούν εμπρός στα γενικά και οι ιδιαιτερότητες των παραδόσεων, πού διαπλάθουν τις αυτοσυνειδησίας, παραχωρούν θέση σε γενικές αρχές κοινά αποδεκτές από τους περισσοτέρους. Με άλλα λόγια η ολιστικότητα, ως φιλοσοφικό ρεύμα, οδηγεί στη σταδιακή αποσάθρωση κάθε ιδιαιτερότητας και λυμαίνεται την αξία του προσώπου, πού από τη φύση του οριοθετείται από την αποκλειστικότητα και τη μοναδικότητα και μόνο υπό τις προϋποθέσεις αυτές αποτελεί τη βάση κάθε πολιτισμού. Τελικά φαίνεται πώς η νέα φιλοσοφία της ζωής μας, αφού αρνείται τις λεπτομέρειες, μεθοδεύει τη μαζοποίηση, στην οποίαν έχουμε ήδη αρχίσει νά συνηθίζουμε. Η εξίσωση πού επιχειρείται των πάντων είναι η αναγκαία συνέπεια αυτής της λογικής. Οι άνθρωποι σήμερα κατευθύνονται προς τον πνευματικό ευνουχισμό και το μόνο πού τους απέμεινε είναι νά ομιλούν χωρίς κανείς νά τους ακούει. Έχουν μετατραπεί σε ετεροπροσδιοριζόμενα άτομα.
Εξ άλλου με την Παγκοσμιότητα αποσύρεται ίσως οριστικά από το προσκήνιο της ιστορίας η ανάγκη της ιδιοπροσωπίας των λαών και καταργούνται τα τείχη μεταξύ όχι μόνον των ιδεών, πού άλλοτε διεχώριζαν και διέκριναν τους πολιτισμούς και τους λαούς, αλλά και αυτών των κατ' ιδίαν χαρακτηριστικών των. Η νέα τάση εμπεδώνεται ολονέν και περισσότερο και καλλιεργεί το πνεύμα ισοπέδωσης των πάντων και δημιουργίας συνθηκών απονεύρωσης των επί μέρους γνωρισμάτων πολιτισμών και ιδεολογιών. Παγκοσμιότης σημαίνει μία κοινή ενόραση και προοπτική με βάση τις επιλογές του ισχυρού. Υποχώρηση και ίσως και εξαφάνιση της τοπικότητος, πού βιώνεται στην καθημερινότητα, και της παραδοσιακότητος, πού τρέφει με τους χυμούς της το δένδρο της ζωής μας. Ολιστικότης, κατά ταύτα, και Παγκοσμιότης απομακρύνονται από τις επί μέρους παραδόσεις, τις θρησκείες, τις γλώσσες, τις εκφραστικές μορφές κάθε λαού και αποβλέπουν στην οικοδόμηση μιας Νέας Εποχής, όπου τίποτε από όλα αυτά δεν θα μπορεί νά διακρίνει πια τους λαούς. Πρόκειται για το φαινόμενο του συγκρητισμού, της σύγκρασης δηλ. θρησκειών, πολιτισμών, παραδόσεων, πού υπήρξε στην ιστορία πρόδρομος της κατάλυσης ολόκληρων κόσμων. Και βέβαια στη βάση της επιδίωξης λέγεται -πρός πρόληψιν αναμενόμενων αντιδράσεων- ότι βρίσκεται η αναζήτηση της ενότητας όλων σε μία ενιαία κοινότητα τρόπου ζωής και κατανόησης του κόσμου. Το δέλεαρ της ενότητας συνεπαίρνει τους αμύητους, όμως η παραλυτική απειλή κατά της προσωπικότητας και της αυτοσυνειδησίας είναι προφανής. Όλος ο κόσμος γίνεται πλέον όχι μόνο μία γειτονιά εξ επόψεως επικοινωνίας, οικονομίας, πολιτικής, αλλά και μία οικογένεια από έποψη πολιτιστική. Αυτό για την Ευρώπη είναι ήδη επιθυμητή επιδίωξη με την καθιέρωση του 4ου Πυλώνα, μιας γραμμής πού, με βάση τις πολιτιστικές καταβολές των ευρωπαϊκών λαών, οριοθετεί την κοινή μας ευρωπαϊκή πνευματική και πολιτισμική προέλευση και πορεία, με απώτερο στόχο την επίτευξη της πνευματικής ενότητος μέσα στο χώρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πού τώρα απουσιάζει.
Η Ευρώπη όμως σήμερα και γενικότερα η Δύση περνούν μία βαθιά πνευματική κρίση, πού οριοθετείται από τον θρησκειακό συγκρητισμό ή ρελατιβισμό. Καθολικισμός και προτεσταντισμός έχουν περάσει από την εκκοσμίκευση στην αλλοτρίωση, πού λεηλατεί τις ψυχές. Αυτά πού συμβαίνουν σήμερα στη Δύση γεννούν μελαγχολικές σκέψεις για το μέλλον του δυτικού πολιτισμού. Όταν "χριστιανικά" κράτη απαγορεύουν τη δημόσια προσευχή σε σχολεία, για να μη θίγονται οι διαφωνούντες, όταν "χριστιανικά" πανεπιστήμια διδάσκουν τη θεολογία μαζί με τον σατανισμό, όταν βλέπει κανείς την έκταση της παιδικής πορνείας στις "χριστιανικές" κοινωνίες, τότε γίνεται νοητή η άμεση ανάγκη για μετάγγιση γνήσιου αίματος Χριστιανισμού στις αλλοτριωμένες κοινωνίες της Δύσης και μαζί και Ελληνισμού.
Η Μετα-νεωτερικότητα στηρίζεται, ως ήδη ελέχθη, στο τέλος των πάντων, και αυτού του ανθρώπου. Η Ολιστικότητα διευκολύνει τη διολίσθηση σε ένα κλίμα γενικών θεωρήσεων και η Παγκοσμιότητα ισοπεδώνει τα πάντα εν ονόματι της ενότητας των λαών. Αυτά όλα σημαίνουν ότι ο άνθρωπος, όπως τον εγνωρίζαμε μέχρι τώρα, δεν έχει πολλές ελπίδες επιβίωσης. Παρά τους διθυράμβους πού ακούονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα και για την αξιοπρέπεια του ανθρώπου στην εποχή μας, εν τούτοις η μεθόδευση αντιβαίνει στη διατήρηση της ανθρώπινης οντότητος. Είναι βεβαίως γοητευτικά τα συνθήματα των ρευμάτων αυτών και εύκολα παρασύρουν τους πολλούς, δεδομένου ότι η διαχεόμενη αντίληψη είναι ότι η νέα χιλιετία μας θέτει ενώπιον νέων προοπτικών ως προς την διαφύλαξη της αξίας του ανθρώπινου προσώπου, πού αποτελεί τη βασική και θεμελιώδη "θέση" του Ελληνοχριστιανισμού.
Μπροστά σ' αυτή τη νέα πραγματικότητα η Ελλάς καλείται να λάβει θέση. Το ζητούμενο βέβαια δεν μπορεί να είναι ο "βησσαριωνισμός", δηλ. η ένταξη και αφομοίωση μας από τη Δύση. Αυτό, ενώ θα μας εξοντώσει, δεν πρόκειται σε τίποτα να ωφελήσει τη Δύση. Αυτό που καλούμεθα να κάνουμε είναι να μείνουμε αυτό που είμαστε, δηλ. Έλληνες και Ορθόδοξοι και αυτό συμφέρει όχι μόνο στη Δύση αλλά και σε εμάς. Είναι προϋπόθεση της επιβίωσης μας. Η ευρωπαϊκή ιστοριογραφία που διέγραψε τον βυζαντινό μας πολιτισμό και τον διαχώρισε από τη φυσική του ρίζα, "πέρασε" κάποτε και στους δικούς μας ιστορικούς, με αποτέλεσμα να επιβληθεί και εδώ μια προκατάληψη εναντίον της ίδιας της ιστορίας μας. Το Βυζάντιο καλύφθηκε από τόνους λάσπης που έκρυψαν για πολλά χρόνια από την εθνική μας μνήμη τον "ένδοξο μας βυζαντινισμό" και δημιούργησαν θλιβερά κενά στην "ελληνοβυζαντινή" σύνθεση. Έτσι, και μόνο χάρις στις επιστημονικές και υπεράνθρωπες προσπάθειες ενός Παπαρρηγόπουλου, ενός Ζαμπέλιου, ενός Ζακυθηνού και ορισμένων άλλων, κατορθώθηκε να περισωθούν η εθνική μας υπερηφάνεια και ταυτότητα. Η ελληνική Πολιτεία τραγικά ανυποψίαστη για όσα τεκταίνονται και σήμερα σε βάρος του Ανθρώπου στη Δύση, ασχολείται μονόπλευρα με την ανόρθωση της οικονομίας και μόνο, στην οποία στηρίζει αποκλειστικά τις ελπίδες για επιβίωση του έθνους. Αγνοώντας προφανώς ότι δεν είναι μόνο τα οικονομικά μεγέθη εκείνα που εξασφαλίζουν στους λαούς την ουσιαστική ακμαιότητα και την ιστορική διάρκεια.
Μεγάλη ευθύνη όμως για την πορεία του τόπου μας και το προς τη Δύση "άνοιγμα" της έχει και η Εκκλησία, που εκφράζεται με την Ορθοδοξία. Και η Ορθόδοξη Εκκλησία μας οφείλει να λάβει υπεύθυνη θέση μπροστά στο πρόβλημα, αποβάλλουσα τη φιλάρεσκη εσωστρέφεια της. Αν δεν το πράξει, δεν θα έχει αυτοκαταδικασθεί μόνο στη συνείδηση του έθνους, αλλά και θα έχει απαρνηθεί μια καίρια διαχρονική αποστολή της. Η αποχή είναι επικίνδυνη γιατί προδίδει έλλειψη ισχυρών αντανακλαστικών, αυτοπεποίθησης, φόβο αφομοίωσης, απουσία πίστης. Και οδηγεί στο περιθώριο της ιστορίας και των συνειδήσεων. Αλλά και η τοποθέτηση είναι πρόβλημα. Γιατί προϋποθέτει την προηγούμενη απαλλαγή από τις αγκυλώσεις και τις παγιδεύσεις στις οποίες έχει από πολλών ετών περιέλθει η αυθεντικότητα και γνησιότητα του ευαγγελικού μηνύματος της Εκκλησίας. Οι καιροί όμως δεν περιμένουν και η Πατερική Ορθοδοξία οφείλει και μπορεί να αναμετρηθεί με τον σύγχρονο κόσμο. Όχι μόνο για χάρη της Ελλάδος, αλλά και για χάρη του Ανθρώπου.
Με διάθεση ρήξης με τα κατεστημένα της σκοπιμότητος για μια ποιότητα ζωής έξω από τη νοησιαρχία, μακριά από τη μαζοποίηση μπορεί να στηρίξει τον παραπαίοντα άνθρωπο των ημερών μας. Και με την προοπτική για τη ζωή και τον άνθρωπο που, χωρίς να είναι καινοφανής, μπορεί να είναι ανακαινιστική. Αυτός υπήρξε πάντοτε ο ρόλος της Εκκλησίας ήδη από τον 4ο αιώνα, τότε που ήλθε σε ρήξη με την ειδωλολατρεία, προβάλλοντας το μήνυμα της "καινής εν Χριστώ κτίσεως". Και αργότερα το ίδιο συνέβη όταν ήλθε σε σύγκρουση με τη Δύση, προτείνοντας το όραμα της ζωντανής ανατολικής παράδοσης. Είναι πρωτοφανούς οξύτητος τα προβλήματα πού αντιμετωπίζει ο σημερινός άνθρωπος. Και απίστευτης αγριότητος και ισχύος οι δυνάμεις πού απειλούν νά καταστρέψουν τους νέους, νά διαλύσουν τις οικογένειες, να μετατρέψουν τους λαούς σε σύνολα χωρίς ιστορία και χωρίς προοπτική. Η σημερινή τάση στον δυτικό κόσμο είναι η αντικατάσταση των κλασσικών Γραμμάτων, του χριστιανισμού, των ηθικών αξιών, του δυτικού εν γένει πολιτισμού, από τον συγκρητισμό, πού αναμειγνύει τα πάντα σε ένα αμάλγαμα, από τον θρησκευτικό ολοκληρωτισμό, από τη φασίζουσα διανόηση. Η Ορθοδοξία δεν είναι ρομαντικό ιδεολόγημα κατάλληλο για νεφελώδεις ερεσχελίες, αλλά είναι μία πρόταση πού σαρκώνει με ταπείνωση την ελπίδα του πεπτωκότος ανθρώπου των ημερών μας. Τα στοιχεία της οικουμενικότητος και καθολικότητος πού τη χαρακτηρίζουν δεν έχουν κάποια σχέση ούτε με τη μετα-νεωτερικότητα, ούτε με την ολιστικότητα ή παγκοσμιότητα, όπως τις εκδέχεται η Νέα Τάξη του κόσμου. "Για να είσαι κοσμοπολίτης, πρέπει πρώτα να γίνεις Έλληνας" έλεγε ο Γ. Τσαρούχης. Και ο Ελληνισμός διασώζεται μέσα στην Ορθοδοξία. Ας το καταλάβουμε επί τέλους όλοι μας και ιδίως οι νέοι. Η Εκκλησία οφείλει τα προβλήματα του λαού να τα υιοθετήσει δίδουσα τις ευκταίες λύσεις των. Και σήμερα η Νέα Τάξη και η Νέα Εποχή αποτελούν τα μεγαλύτερα προβλήματα για την επιβίωσή μας. Εκείνο δε πού έχει απόλυτη ανάγκη ο λαός μας σήμερα είναι η προσεκτική και με πόνο πατρίδος και ψυχών προσπάθεια όλων μας, νέων, ανθρώπων των Γραμμάτων, κληρικών, επιστημόνων, εργαζομένων να δούμε ποια είναι τα προβλήματά μας και ποιες οι λύσεις των, τι πρέπει να κάνει η Εκκλησία που δεν μπορεί ή δεν πρέπει να κάνει η Πολιτεία. Ή τι μπορούν να προσφέρουν και οι δύο μαζί σε μία αγαστή συνεργασία για το καλό του τόπου μας. * * * Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος είχε δηλώσει ότι "η Ορθοδοξία, παρά τις σημερινές δυσκολίες, θα είναι η Εκκλησία της τρίτης χιλιετίας", εμπεδώνοντας μέσα μας την πίστη στη διαχρονικότητα της ανατολικής μας παράδοσης, αυτής που διακρίνει εμάς τους Έλληνες αλλά και μας στεφανώνει ιστορικά. Την ίδια εκτίμηση για την πίστη μας έκανε προ ετών και ο Steven Runciman τονίζοντας ότι μετά από 50 χρόνια στο ιστορικό προσκήνιο θα υπάρχει μόνο η Ορθοδοξία. Οι εκτιμήσεις αυτές είναι προφητικές και μη αναλώσιμες. Η "τεχνοκρατική" και "οικονομική" και "μαζική" εποχή μας, όπου ο απλός άνθρωπος κινδυνεύει άμεσα να παύσει να είναι μια ανεπανάληπτη αξία, και να μετατραπεί σε κωδικό αριθμό, καλεί όλους μας σε επαγρύπνηση για να περισώσουμε το πρόσωπό μας και να το γλιτώσουμε από τις αναπόφευκτες παρενέργειες των συστημάτων που διαφεντεύουν τη ζωή μας.
Ο "μαζάνθρωπος" εκφράζεται με μια τυποποιημένη μορφή. Από το ντύσιμο μέχρι το φαγητό και από την κοινωνική συμπεριφορά μέχρι την ηθική τοποθέτηση, κώδικες σχεδόν ομοιόμορφοι αρχίζουν να διέπουν τον τρόπο σκέψεως και δράσεως των ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. Ο άνθρωπος χωρίς σύνορα, ο κοσμοπολίτης, κολακεύεται να πιστεύει πως ανήκει στην προοδευτική παράταξη. Κατ' αλήθειαν ανήκει στην ανεστιότητα των βαρβάρων, στις φανφάρες των συνθημάτων, στους χαμένους ορίζοντες. Ο άλλος, αυτός που έχει θρησκεία και πατρίδα και οικογένεια και αξίες, αυτός χρειάζεται σήμερα το Γένος μας. Και η Ορθοδοξία αυτόν τον τύπο διαπλάθει και στηρίζει. Τον άνθρωπο με την αυτοσυνειδησία και την ταυτότητα. Οι καιροί επιβάλλουν, εν όψει και των διαγραφομένων εξελίξεων, ένα ευρύτερο άνοιγμα της Εκκλησίας προς τον κόσμο με όραμα και ελπίδα. Το οικουμενικό και ταυτόχρονα το ελληνορθόδοξο όραμα.
Το ευχάριστο είναι πως οι νέοι μας ξύπνησαν πια από τον λήθαργο της κομματικής κραιπάλης και των άλλων παρεκκλίσεων και επιστρέφουν στις παραδοσιακές μας αξίες. Δεν είναι μόνο οι έφηβοι, που στη "Βουλή των εφήβων" έδειξαν ένα άλλο, καινούριο πρόσωπο της μικρής νεολαίας μας, που κατέπληξε και στήριξε τις ελπίδες μας. Είναι και η άλλη νεολαία, που η πρόσφατη έρευνα της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς έφερε στο προσκήνιο. Η νεολαία αυτή (15-29 ετών) εκδήλωσε τη συντηρητική στροφή της, δηλ. το αγκάλιασμα των παραδοσιακών αξιών, της οικογένειας, της πίστης, της πατρίδας. Οι νέοι αυτοί με την ωριμότητα τους δείχνουν πως μπορούμε να τους εμπιστευθούμε και να στηρίξουμε επάνω τους χρηστές ελπίδες. Με αυτές τις προϋποθέσεις θα πρέπει να παραδεχθούμε πως μπορούμε να ελπίζουμε. Δεν έχει φθάσει το τέλος της ιστορίας και πολύ περισσότερο του κόσμου. Έχουμε το δικαίωμα να μείνουμε όρθιοι.
Η Ορθοδοξία και η Ελληνικότητά μας είναι δύο ισχυρά ερείσματα εναντίον της μαζοποίησης και ισοπέδωσης των πάντων. Αυτός ο λαός έχει πλούσια ιστορία και δικαιούται να ζήσει ειρηνικά, χωρίς να κινδυνεύει να αφομοιωθεί, χωρίς να διατρέχει τον κίνδυνο αποκοπές του από τις ρίζες του. Τα σύγχρονα φιλοσοφικά ρεύματα που διασταυρώνονται υπέρ τας κεφαλάς μας δεν φαίνεται να θίγουν την ελληνική ψυχή μας και ιδίως των νέων μας, παρά τις λυσσαλέες προσπάθειες εκείνων, που σαν τερμίτες ροκανίζουν συστηματικά τα θεμέλια μας. Χάριτι Θεού η Ορθοδοξία στη νέα χιλιετία φαίνεται πώς θα είναι η διέξοδος στα αδιέξοδά μας. Σε όποιον το αρνείται, ας αντιτάξουμε τους στίχους του Αλεξανδρινού:

Για τές θρησκευτικές μας δοξασίες ο κούφιος Ιουλιανός είπεν: "Ανέγνων, έγνων, κατέγνων".
Τάχατες μας εκμηδένισε με το "κατέγνων" του...
Τέτοιες εξυπνάδες όμως πέρασι δεν έχουνε
σ' εμάς τους χριστιανούς.
"Ανέγνως, αλλ ουκ έγνως.
Ει γαρ έγνως, ουκ αν κατέγνως"
απαντήσαμεν αμέσως.

Ομιλία του τότε Σεβ. Μητροπολίτου Δημητριάδος κ. Χριστοδούλου (νυν Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος) προς φοιτητές που πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 4 Ιανουαρίου 1998.

http://www.imd.gr/html/gr/section02/ellinismos/speeches/02/02.htm

Οι Έλληνες σύμφωνα με την φιλοσοφική πένα του Κωνσταντίνου Τσάτσου

2010-12-26T17:44:00.000+02:00

Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος είχε δημοσιεύσει το παρακάτω φιλοσοφικό κείμενο σε μια σειρά άρθρων στο περιοδικό «ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ» του 1954. Τα αναδημοσίευσε επίσης στη 2η σειρά των αφορισμών και διαλογισμών του με τον τίτλο «Οξυρρύγχειοι Πάπυροι» (Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 1970 σελ.243).

Το κείμενο αυτό υπήρξε εξαιρετικά πειστικό, έγινε δεκτό χωρίς επιφυλάξεις από όλους. Τριάντα χρόνια όμως μετά, τον Μάϊο του 1983, προκλήθηκε μια έντονη αμφισβήτηση της γνησιότητας των Οξυρρύγχιων Παπύρων από τις στήλες της «Καθημερινής» και της «Εστίας» οπότε τότε παρενέβη ο Κωνσταντίνος Τσάτσος και ομολόγησε με άρθρο του στην Καθημερινή(27/5/1983) ότι οι «Οξυρρύγχειοι Πάπυροι» είναι «ολόκληρο κατασκεύασμα δικό του».

Παρόλο που το κείμενο αυτό είναι φαντασιακό δεν παύει όμως να αντικατοπτρίζει την «Ελληνική αυτογνωσία» που είχε ένας από τους μεγαλύτερος σύγχρονους λόγιους Έλληνες της εποχής μας. Δυστυχώς τέτοιοι άνθρωποι δεν υπάρχουν πλέον μιας και ο εθνομηδενισμός έχει διαβρώσει και τον αυτοσαρκασμό , φιλοσοφικό κομμάτι της κριτικής μας σκέψης.

Ακολουθεί το κείμενο:.....

Κυρίες και κύριοι διαβάστε με προσοχή τι έλεγε για τους Έλληνες επί Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ο Ρωμαίος Συγκλητικός Μενένιος Άπιος προς τον Ανθύπατο Ατίλιο Νάβιο που θα αναλάμβανε την διοίκηση της Αχαΐας. Την μετάφραση του πάπυρου έκανε ο σπουδαίος Έλληνας Κωνσταντίνος Τσάτσος. Μία επιστολή που καλό είναι να μην φτάσει σε γνώση των Ευρωπαίων επιτρόπων...

«Κερδίσαμε, αγαπημένε Ατίλιε, τον κόσμο με τις λεγεώνες μας, αλλά θα μπορέσωμε να τον κρατήσωμε μονάχα με την πολιτική τάξη που θα του προσφέρωμε. Διώξαμε τον πόλεμο στις παρυφές της γης. Από τον Περσικό κόλπο ως τη Μαυριτανία, από τη γη των Αιθιόπων ως την Καληδονία αδιατάρακτη βασιλεύει η ρωμαϊκή ειρήνη. Δύσκολο φαίνεται να εξηγήσει κανείς, πώς μια πόλη έφτασε να κυβερνά την οικουμένη. Μέσα στους λόγους όμως που θα αναφέρονταν για μια τέτοια εξήγηση, θα έπρεπε να ήταν πρώτος ετούτος καταλάβαμε καθαρά και έγκαιρα πως υποτάσσοντας τους λαούς, αναλαμβάνομε μιαν ευθύνη για την ευημερία τους.

Τούτη η συνείδηση της ευθύνης διακρίνει τους βαρβάρους κατακτητές από τους κοσμοκράτορες. Μονάχα ο Αλέξανδρος πριν από μας είχε τη συνείδηση τούτης της ευθύνης. Ευτυχώς για τη δόξα της Ρώμης πέθανε νέος, γιατί αλλιώς θα ήτανε οι έλληνες σήμερα οι άρχοντες του κόσμου. Αλλοίμονο στους λαούς όταν τις προσπάθειές τους τις ενσαρκώνουν μονάχα σε μονωμένα άτομα που περνούν και όχι σε ανθρώπινες κοινότητες, σε θεσμούς, που αντέχουν στη ροή των πραγμάτων και σηκώνουν άνετα τον όγκο των πολύχρονων έργων. Έχομε τη σοφία να μη θέλωμε να είμαστε δυσβάσταχτοι εκμεταλλευτές των λαών που υποτάχτηκαν στην εξουσία μας.

Καταλάβαμε πως μια τέτοια εκμετάλλευση καταντάει ζημιά και ανησυχία δαπανηρή, όταν ξεπερνάει το πρεπούμενο μέτρο. Και μάλιστα όσο πιο πολύ εκτείνεται η εξουσία, όσο πιο πολύ αραιώνουν οι φρουρές και αυξαίνει η δυσαναλογία του αριθμού των αρχόντων και των αρχομένων, τόσο η εκμετάλλευση πρέπει να γίνεται πιο ανεπαίσθητη, ενας ελαφρύς τόκος που οι λαοί μας πληρώνουν για την τάξη και την ειρήνη που τους εξασφαλίζουμε. Αλλά δε φτάνει να τους χαρίζωμε ειρήνη και τάξη, γιατί αυτά είναι αρνητικά στοιχεία, είναι όροι, δεν αποτελούν την ουσία της ευδαιμονίας των ανθρώπων. Πρέπει να προάγωμε την υλική ευημερία των λαών μας. Πρέπει με την υπερέχουσα τεχνική μας να τους κατασκευάζωμε υδραγωγεία και αιωνόβιους δρόμους, λιμάνια, γιοφύρια και άλλα έργα που κάνουν τη ζωή των ανθρώπων πιο άνετη και πιο εύκολη. Θα έπρεπε ακόμη και της φιλοσοφίας και της ποίησης τα δώρα να σκορπούσαμε στις χώρες που κυβερνούμε.

Το μέγα όμως τούτο έργο είμαστε άξιοι να το κάνωμε μόνο στις δυτικές επαρχίες, γιατί εκεί που βρίσκεσαι εσύ, οι έλληνες το επιτελούν ακόμη σήμερα καλλίτερα από μας. Ας επαναλάβωμε και εμείς τη δυσάρεστην ομολογία του Οράτιου Φλάκκου: Graecia capta, ferum victorem cepit, et artes Intulit agresti Latio. ...O έλληνας είναι πιο εγωιστής από μας και συνεπώς και από όλα τα έθνη του κόσμου. Το άτομό του είναι «πάντων χρημάτων μέτρον» κατά το ρητό του Πρωταγόρα. Αδέσμευτο, αυθαίρετο, και ατίθασο, αλλά και αληθινά ελεύθερο ορθώνεται το εγώ των ελλήνων. Χάρις σε αυτό σκεφθήκανε πηγαία, πρώτοι αυτοί, όσα εμείς αναγκαζόμαστε σήμερα να σκεφθούμε σύμφωνα με τη σκέψη τους. Χάρις σε αυτό βλέπουν με τα μάτια τους και όχι με τα μάτια εκείνων που είδαν πριν απ΄ αυτούς. Χάρις σε αυτό η σχέση τους με το σύμπαν, με τα πράγματα και τους ανθρώπους δεν μπαγιατεύει, αλλά είναι πάντα νέα, δροσερή και το κάθε τι, χάρις σε αυτό το εγώ, αντιχτυπάει σαν πρωτοφανέρωτο στην ψυχή τους.

Είναι όμως και του καλού και του κακού πηγή τούτο το χάρισμα. Το ίδιο «εγώ» που οικοδομεί τα ιδανικά πολιτικά συστήματα, αυτό διαλύει και τις πραγματικές πολιτείες των Ανθρώπων. Και ήρθανε οι καιροί όπου ο ελληνικός εγωισμός ξέχασε την τέχνη που οικοδομεί τους ιδανικούς κόσμους, αλλά δεν ξέχασε την τέχνη που γκρεμίζει τις πραγματικές πολιτείες.

Και εμείς τους συναντήσαμε, καλέ Ατίλιε, σε τέτοιους καιρούς και γι΄ αυτό η κρίση μας γι΄ αυτούς συμβαίνει να είναι τόσο αυστηρή, που κάποτε καταντάει άδικη. Αλλά και πώς να μην είναι; H μοίρα μας έταξε νομοθέτες του κόσμου και το ελληνικό άτομο περιφρονεί το νόμο. Δεν παραδέχεται άλλη κρίση δικαίου παρά την ατομική του, που δυστυχώς στηρίζεται σε ατομικά κριτήρια. Απορείς πώς η πατρίδα των πιο μεγάλων νομοθετών έχει τόση λίγη πίστη στο νόμο. Και όμως από τέτοιες αντιθέσεις πλέκεται η ψυχή των ανθρώπων και η πορεία της ζωής των. Σπάνια οι έλληνες πείθονται «τοις κείνων ρήμασι». Πείθονται μόνο στα ρήματα τα δικά τους και ή αλλάζουν τους νόμους κάθε λίγο, ανάλογα με τα κέφια της στιγμής ή όταν δεν μπορούν να τους αλλάξουν, τους αντιμετωπίζουν σαν εχθρικές δυνάμεις και τότε μεταχειρίζονται εναντίον τους ή τη βία ή το δόλο. A! τόσο τη χαίρεται ο έλληνας την εύστροφη καταδολίευσή τους, τους σοφιστικούς διαλογισμούς που μεταβάλλουν τους νόμους σε ράκη!

O έλληνας έχει πιο αδύνατη μνήμη από μας έχει λιγότερη συνέχεια στον πολιτικό του βίο. Είναι ανυπόμονος και κάθε λίγο, μόλις δυσκολέψουν κάπως τα πράγματα, αποφασίζει ριζικές μεταρρυθμίσεις. Θες να σαγηνέψης την εκκλησία του δήμου σε μια πόλη ελληνική; Πες τους: «Σας υπόσχομαι αλλαγή». Πες τους: «Θα θεσπίσω νέους νόμους». Αυτό αρκεί. με αυτό χορταίνει η ανυπομονησία του, το αψίκορο πάθος του. Τι φαεινές συλλήψεις θα βρης μέσα σε αυτά τα ελληνικά δημιουργήματα της ιδιοτροπίας της στιγμής!

Εμείς δειλά-δειλά και μόνο με το χέρι του πραίτορα τολμήσαμε , διολισθαίνοντας μέσα στους αιώνες, να ξεφύγωμε από τους άκαμπτους κλοιούς της Δωδεκαδέλτου μας, και πάλι διατηρώντας όλους τους τύπους, όλα τα εξωτερικά περιβλήματα. Τούτη η υποκρισία των μορφών, όταν η ουσία αλλάζει, δείχνει πόση είναι η ταπεινοφροσύνη μας μπρος σε κάθε τι που είναι θεσμός και έθος και παράδοση, πόσο το παρελθόν και η συνέχεια του βαραίνουν στην πορεία μας και πόσο δίκαια αντέχομε αιώνες εκεί που οι έλληνες εκάμφθηκαν σε δεκαετηρίδες.

Οι έλληνες λίγα πράγματα σέβονται και σπάνια όλοι τους τα ίδια. Και προς καλού και προς κακού στέκουν απάνω από τα πράγματα. Για να κρίνουν αν ένας νόμος είναι δίκαιος, θα τον μετρήσουν με το μέτρο της προσωπικής των περίπτωσης, ακόμα και όταν υπεύθυνα τον κρίνουν στην εκκλησία ή στο δικαστήριο. O έλληνας ζητεί από το νόμο δικαιοσύνη για τη δική του προσωπική περίπτωση. Αν τύχη και ο νόμος, δίκαιος στην ολότητά του, και δεν ταιριάζει σε λίγες περιπτώσεις, όπως η δική του, δεν μπορεί αυτό να το παραδεχτή. Και εν τούτοις τετρακόσια χρόνια τώρα το διακήρυξε ο μεγάλος τους Πλάτων, πως τέτοια είναι η μοίρα και η φύση των νόμων. Πως άλλο νόμος και άλλο δικαιοσύνη. Το διακήρυξε και ο Σταγειρίτης, χωρίζοντας το δίκαιο από το επιεικές. Αλλά δεν τ΄ ακούει αυτά ο έλληνας! Δε δέχεται να θυσιάση τη δική του περίπτωση, το δικό του εγώ σ΄ ένα νόμο σκόπιμο, και δίκαιο στη γενικότητά του.

Έτσι είναι οι πολλοί στις πόλεις που πρόκειται τώρα να διοικήσης, έτσι διαφορετικοί, αν όχι από μας, όμως από τους πατέρες μας, που θεμελίωσαν το μεγαλείο την παλιάς, της αληθινής μας δημοκρατίας. Όσο περνούν οι αιώνες τόσο κι εμείς και οι λαοί που κυβερνούμε γινόμαστε περισσότερο ατομιστές, ως που μια μέρα να μαραθούμε όλοι μαζί μέσα στη μόνωση των μικρών εαυτών μας. Νομίζω πως οι έλληνες απάνω στους οποίους εσύ τώρα άρχεις είναι πρωτοπόροι σε αυτόν το θανάσιμο κατήφορο. Δε σου έκανε κιόλας εντύπωση, καλέ μου Νάβιε, η αδιαφορία του έλληνα για το συμπολίτη του; Όχι πως δε θα του δανείσει μια χύτρα να μαγειρέψει, όχι πως αν τύχη μια αρρώστια δε θα τον γιατροπορέψη, όχι πως δεν του αρέσει να ανακατεύεται στις δουλειές του γείτονα, για να του δείξει μάλιστα την αξιοσύνη του και την υπεροχή του. Σε τέτοιες περιπτώσεις βοηθάει ο έλληνας περισσότερο από κάθε άλλον. Βοηθάει πρόθυμα και τον ξένο, με την ιδέα μάλιστα, που χάρις στους μεγάλους στωϊκούς, πάντα τον κατέχει, μιας πανανθρώπινης κοινωνίας. Του αρέσει να δίνη στον ασθενέστερο, στο αβοήθητο. Είναι και αυτό ένας τρόπος υπεροχής.

Λέγοντας πως ο έλληνας αδιαφορεί για τον πλησίον του, κάτι άλλο θέλω να πω. Αλλά μου πέφτει δύσκολο να στο εξηγήσω. Θα αρχίσω με παραδείγματα, που, αν προσέξης, ανάλογα θα δης και εσύ ο ίδιος πολλά με τα μάτια σου. Ακόμη υπάρχουνε ποιητές πολλοί και τεχνίτες στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας. Πλησίασέ τους, καθώς είναι χρέος σου, και πες μου αν άκουσες κανέναν απ΄ αυτούς ποτέ να επαινή τον ομότεχνό του. Δε χάνει τον καιρό του σε επαίνους των άλλων ο έλληνας. Δε χαίρεται τον έπαινο. Χαίρεται όμως τον ψόγο και γι΄ αυτόν βρίσκει πάντα καιρό.

Για την κατανόηση, την αληθινή, αυτήν που βγαίνει από τη συμπάθεια γι΄ αυτό που κατανοείς, δε θέλει τίποτα να θυσιάση. Το κίνητρο της δικαιοσύνης δε τον κινεί για να επαινέση ό,τι αξίζει τον έπαινο. Όχι που δεν θα ήθελε να είναι δίκαιος, αλλά δεν αντιλαμβάνεται καν την αδικία που κάνει στον άλλο. Αλλού κοιτάζει. Θαυμάζει ό,τι είναι ο δικός του κόσμος. Κάθε άλλον τον υποτιμά. Όταν ένας πολίτης άξιος δεν αναγνωρίζεται κατά την αξία του, λέει ο έλληνας: "αφού δεν αναγνωρίζομαι εγώ ο αξιώτερός του, τι πειράζει αν αυτός δεν αναγνωρίζεται;" O εγωκεντρισμός αφαιρεί από τον έλληνα τη δυνατότητα να είναι δίκαιος. Και αυτό εννοούσα λέγοντας πως ο έλληνας αδιαφορεί για τον πλησίον του. το πάθος του εγωισμού τον εμποδίζει να ασχολείται με τον άλλο, να συνεργάζεται μαζί του. Και φυσικά από την έλλειψη τούτη της αλληλεγγύης ματαιώνονται στις ελληνικές κοινωνίες οι κοινές προσπάθειες. H δράση του έλληνα κατακερματίζεται σε ατομικές ενέργειες, που συχνά αλληλοεξουδετερώνονται και συγκρούονται.

Κάποτε και τους νεκρούς ακόμα, όπου θάλεγε κανείς πως φθόνος δε χωρεί, τους αφήνουν ατίμητους οι έλληνες, γιατί δε βρίσκουν μέσα τους τη διάθεση να θυσιάσουν κάτι από το νου και την καρδιά τους για ένα τέτοιο έργο δικαιοσύνης. Μόνο ο ηδονισμός του μίσους μπορεί να τους κάνει τυμβωρύχους. Το εγώ -το τρομερό αυτό εγώ- το πάντα γυρισμένο προς τον εαυτό του, για να υψωθή, ταπεινώνει και τους νεκρούς και εκδικείται ακόμη και για την περασμένη του δόξα.

Μόνο όταν δημιουργηθούν συμφέροντα που συμβαίνει να είναι κοινά σε πολλά άτομα μαζί, βλέπεις τη συναδέλφωση και την αλληλεγγύη. Πολύ σπάνια για την προάσπιση κοινών ιδανικών. Κοινά ιδανικά σχεδόν δεν υπάρχουν. Στον κάθε έλληνα τα ιδανικά είναι ατομικά. Γι΄ αυτό οι πολιτικές των φατρίες είναι φατρίες συμφερόντων. Και το ιδανικό του κάθε ηγέτη είναι ο εαυτός του.

Εδώ και δυο βδομάδες σου έγραφα για το φυγόκεντρον εγωισμό των ελλήνων. Δε θυμάμαι όμως αν σου έγραψα το χειρότερο. Κινημένος από την ίδια αυτήν εγωπάθεια, τη ρίζα αυτήν κάθε ελληνικού κακού, -ας βοηθήσουν οι θεοί να μη γίνη και των δικών μας δεινών η μολυσμένη πηγή- ο έλληνας δε συχωρνάει στο συμπολίτη του καμμιά προκοπή. Όποιον τον ξεπεράση, ο έλληνας τον φθονεί με πάθος. Και αν είναι στο χέρι του να τον γκρεμίση από εκεί που ανέβηκε, θα το κάνη. Μα το πιο σπουδαίο, για να καταλάβης τον έλληνα, είναι να σπουδάσης τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνει το φθόνο του, τον τρόπο που εφεύρε για να γκρεμίζη καλλίτερα. Είναι ένας τρόπος πιο κομψός από το δικό μας, γέννημα σοφιστικής ευστροφίας και διανοητικής δεξιοτεχνίας. Δεν του αρέσει η χονροκομμένη δολοφονία στους διαδρόμους του Παλατιού, αλλά η λεπτοκαμωμένη συκοφαντία, ένα είδος αναίμακτου ηθικού φόνου, ενός φόνου διακριτικότερου και εντελέστερου, που αφήνει του δολοφονημένου τη σάρκα σχεδόν ανέπαφη, να περιφέρη την ατίμωση και τη γύμνια της στους δρόμους και στις πλατείες.

Διότι και τη συκοφαντία, αγαπητέ μου, την έχουν αναγάγει σε τέχνη οι θαυμάσιοι, οι φιλότεχνοι έλληνες, οι πρώτοι δημιουργοί του καλού και του κακού λόγου. Το να επινοήσης ένα ψέμα για κάποιον και να το διαλαλήσης, αυτό είναι κοινότυπο και άτεχνο. Σε πιάνει ο άλλος από το αυτί και σε αποδείχνει εύκολα συκοφάντη και σε εξευτελίζει. H τέχνη είναι να συκοφαντής, χωρίς να ενσωματώνεις πουθενά ολόκληρη τη συκοφαντία, μόνο να την αφήνεις να τη συνάγουν οι άλλοι από τα συμφραζόμενα και έτσι ασυνείδητα να υποβάλλεται σε όποιον την ακούει. H τέχνη, είναι να βρίσκης το διφορούμενο λόγο, που άμα σε ρωτήσουν γιατί τον είπες, να μπορής να πης πως τον είπες με την καλή σημασία, και πάλι εκείνος που τον ακούει να αισθάνεται πως πρέπει να τον εννοήση με την κακή του σημασία. Αυτό είναι το αγχέμαχο όπλο με το οποίο πολεμάει ο έλληνας τον έλληνα, ο ηγέτης τον ηγέτη, ο φιλόσοφος το φιλόσοφο, ο ποιητής τον ποιητή, αλλά και ο ανάξιος τον άξιο, ο ουσιαστικά αδύνατος τον ουσιαστικά δυνατό. Αν και ξένος, θα δοκιμάσης την αιχμή τούτου του όπλου και εσύ όπως τη δοκίμασα και εγώ. Θα απορήσης σε τι κοινωνική περιωπή βάζουν οι έλληνες τους δεξιοτέχνες της συκοφαντίας, πώς τους φοβούνται οι πολλοί και αγαθοί, πώς τους υπολήπτονται οι χρησιμοθήρες και πώς γλυκομίλητα τους χαιρετούν όταν τους συναντούν στις στοές και στην αγορά.

Το ανυπόταχτο σε κάθε πειθαρχία, η περιφρόνηση των άλλων και ο φθόνος, η αρρωστημένη διόγκωση της ατομικότητας, σπρώχνουν σχεδόν τον κάθε έλληνα να θεωρή τον εαυτό του πρώτο μέσα στους άλλους. Αδιαφορώντας για όλους και για όλα, παραβλέποντας ό,τι γίνηκε πριν και ό,τι γίνεται γύρω του, αρχίζει κάθε φορά από την αρχή και δεν αμφιβάλλει πως πορεύεται πρώτος στο δρόμο το σωστό. Ταλαιπωρεί από αιώνες την ελληνική ζωή η υπέρμετρη εμπιστοσύνη του έλληνα στην προσωπική του γνώμη και στις προσωπικές του δυνατότητες.

Παρά να υποβάλη τη σκέψη του στη βάσανο μιας ομαδικής συζήτησης, προτιμάει να ριψοκινδυνεύση με μόνες τις προσωπικές του δυνάμεις. Πρόσεξε τις συσκέψεις των ηγετών των πολιτικών τους μερίδων με τους δήθεν φίλους των και θα δης ότι οι περισσότερες είναι προσχήματα. O ηγέτης λέει τη γνώμη του, βελτιώνει τη διατύπωσή της με τις πολλές επαναλήψεις χωρίς ούτε να περιμένη, ούτε να θέλη καμμίαν αντιγνωμία. Και οι φίλοι του το ξέρουν αυτό καλά και συχνάζουν σε αυτές τις συσκέψεις ή για να μάθουν τα νέα της ημέρας ή για να βρουν ευκαιρία να κολακεύσουν τον ηγέτη.

Το αποτέλεσμα είναι ότι ο έλληνας πολιτικός ανακυκλώνεται μόνος του μέσα στις δικές του σκέψεις, γιατί πιστεύει πως αυτές αρκούν για το έργο του ή, το χειρότερο, γιατί η χρησιμοποίηση και των άλλων στην εκτέλεσή του, θα περιώριζε την κυριότητά του απάνω στο έργο. Θα το έκανε, περισότερο τέλειο, αλλά λιγότερο δικό του. Και εκείνο που προέχει για τον έλληνα δεν είναι το πρώτο, αλλά το δεύτερο. Έτσι σε πρώτη μοίρα έρχεται η τιμή του εγώ και σε δεύτερη η αξία του έργου. Αυτή είναι η αδυναμία του πολιτικού ήθους που θα παρατηρήσης στους έλληνες δημόσιους άνδρες, που κατά τα άλλα και πιο υψηλόφρονες είναι και πιο αδέκαστοι και σχεδόν όλοι πιο φτωχοί από τους σύγχρονους δικούς μας.

Οι παλιοί όμως ρωμαίοι, αυτοί κατείχαν την αρετή της μετριοφροσύνης που απουσιάζει και απουσίασε πάντα από την ελληνική πολιτική ζωή και γι΄ αυτό τότε κατορθώσανε, αν και σε τόσα καθυστερημένοι, να πάρουν την κοσμοκρατορία από τα χέρια των ελλήνων. Γιατί, βλέπεις, τούτη η μοιραία για την τύχη των ελλήνων εγωπάθεια φέρνει και ένα άλλο χειρότερο δεινό: όπου βασιλεύει, τα έργα σχεδιάζονται πάντα μέσα στα στενά όρια της ατομικότητας, σύντομα και βιαστικά, για να συντελεσθούν όλα, πριν το πρόσωπο εκλείψη.

H πολιτική όμως που θεμελιώνει τις μεγάλες πολιτείες δε σηκώνει ούτε βιασύνη ούτε συντομία. Σχεδιάζεται σε έκταση αιώνων. Δεν προσδένεται σε άτομα, αλλά σε ομάδες προσώπων, σε διαδοχικές γενεές. Στην εκτύλιξή της εξαφανίζεται το εφήμερο άτομο και παίρνουν την πρώτη θέση, διαρκέστερες υποστάσεις, λαοί, οικογένειες, πολιτικές μερίδες ή κοινωνικές τάξεις. Τα εδραία πολιτικά έργα μέσα στην ιστορία είναι υπερπροσωπικά. Και δυστυχώς οι έλληνες μόνο σε προσωπικά έργα επιδίδονται με ζήλο. Γι΄ αυτό ή δε φτάνουν ως την τελείωση ενός άξιου πολιτικού έργου ή όταν φτάσουν, φέρνει μέσα του το έργο τους το ίδιο, το σπέρμα της φθοράς. Και αυτό είναι δίκαιο. Γιατί σκοπός των ελλήνων είναι η πρόσκαιρη λάμψη του πρόσκαιρου ατόμου, όχι η μόνιμη απρόσωπη ευόδωση του έργου του ίδιου.

Έπρεπε εξαιρετικά ευνοϊκές περιστάσεις να συντρέξουν με τη μεγαλοφυΐα του Αλέξανδρου του Μακεδόνα για να αποκτήσουν για λίγα χρόνια οι έλληνες μια κυρίαρχη πολιτική θέση στην οικουμένη. Αλλά και εκεί το έργο, στηριγμένο σ΄ ένα πρόσωπο, όχι σε μιαν κοινότητα ανθρώπων, ούτε σε μια πολύχρονη παράδοση, μόλις εξαφανίστηκε ο δημιουργός, διαλύθηκε μέσα στα χέρια των ίδιων εκείνων ανθρώπων, που, όταν ο Αλέξανδρος ζούσε, στάθηκαν οι απαραίτητοι συντελεστές του. Αλλά το έργο, βλέπεις, δεν ήταν δικό τους. Δεν τους είχε κάνει ο αυταρχικός ηγέτης κοινωνούς στην τιμή του έργου, αλλά θήτες του γιγάντιου εγωισμού του.

Ποτέ, μα ποτέ δε θέλησα να σου πω, ότι λείπει η πολιτική σκέψη στην Ελλάδα. Απεναντίας πιστεύω πως αφθονεί, περισσότερο μάλιστα από ό,τι φαντάζεται όποιος βλέπει τα πράγματα απ΄ έξω. Μόνο που δεν μας είναι αισθητή η παρουσία της, γιατί οι άνδρες που τη κατέχουν φθείρονται ο ένας από τον άλλο σε μιαν αδιάκοπη, πεισματική και το πιο συχνά μάταιη σύγκρουση. Αν λείπει κάτι των ελλήνων πολιτικών δεν είναι ούτε η δύναμη της σκέψης, ούτε η αγωνιστική διάθεση. Στο χαρακτήρα, στο ήθος φωλιάζει η αρρώστια. Φωλιάζει στην άρνησή τους να δεχθούν να εξαφανίσουν το άτομό τους για την ευόδωση ενός ομαδικού έργου.

Δεν κρίνουν ποτέ με δικαιοσύνη το συναγωνιστή τους και γι΄ αυτό δεν υποτάσσονται ποτέ στην υπεροχή του. Δεν έχουν την υπομονή, μέσα στον κύκλο των ισότιμων, να περιμένουν με την τάξη του κλήρου ή της ηλικίας της σειρά τους. Έτσι διασπαθίζοντας τη δύναμή του και τις αρετές του σε περιττούς αγώνες κατάντησε ο λαός με την υψηλότερη και την πλουσιώτερη στη θεωρία πολιτική σκέψη, να μείνη τόσο πίσω από μας στις πρακτικές πολιτικές του επιδόσεις.

Τα δεινά, όσα υποφέρανε ως τα σήμερα οι έλληνες, μα θαρρώ και όσα θα υποφέρουν στο μέλλον μιαν έχουν κύρια και πρώτη πηγή, την φιλοπρωτία, τη νόμιμη θυγατέρα του τρομερού των εγωισμού. Μου γράφεις πως αυτό συμβαίνει και αλλού και προ παντός σ΄ εμάς. H διαφορά, καλέ μου φίλε, έγκειται στο μέτρο και στην ένταση της φιλοπρωτίας. Βέβαια και εμείς σήμερα δεν υστερούμε. Αλλά την εποχή που θεμελιώνονταν το μεγαλείο της Ρώμης δεν είχαν υπερβή οι δικοί μας το πρεπούμενο μέτρο. Υποτάσσονταν στο κοινό νόμο και στους γενικούς σκοπούς της πολιτείας, ενώ οι έλληνες το ξεπέρασαν πριν προφτάσουν να στεριώσουν τη δύναμή τους στην οικουμένη. Όσο όμως αυστηρότερος και αν θέλω να είμαι, καθώς είναι χρέος μου, για μας τους ρωμαίους, δεν ξέρω αν μεταξύ των ρωμαίων, και σήμερα ακόμα, υπάρχουν τόσοι φανατικοί και αδίστακτοι στο κυνήγημα των τιμών, όσοι υπήρξανε μεταξύ των ελλήνων στους ενδοξώτερούς των αιώνες.

Μήπως όμως υπερβάλλω, καλέ μου φίλε; Μήπως βλέπω το θαυμαστό γένος των ελλήνων με τα μάτια της γεροντικής κακίας; Μα είναι χρόνια τώρα που με το λυχνάρι και με του ήλιου το φως διαβάζω Αριστοφάνη, Δημοσθένη, Ευριπίδη, Θεόφραστο, Επίκουρο, Ζήνωνα, Χρύσιππο και όλο και βεβαιώνομαι περισσότερο πως δεν είμαι μόνος στον τρόπο που τους κρίνω. Όχι, φίλε μου, δε βλέπω πως είμαι άδικος όταν λέγω πως πρόθεσή τους συνήθως δεν είναι να ξεπεράσουν σε αξιότητα ή και σε καλή φήμη τον αντίπαλό τους, αλλά να τον κατεβάσουν στα μάτια του κόσμου κάτω από τη δική τους θέση, όποια και αν είναι. Την αρχαίαν «ύβριν» των την κατεβάσανε στο χαμηλότερο επίπεδο!

Κάποτε με τούτην την ισοπέδωση προς τα κάτω νομίζουν πως επαναφέρουν το πολίτευμά τους στην ορθή του βάση.Μάταια ξεχώρισε ο μεγάλος Σταγειρίτης τη «δημοκρατία» (παρεκβατική δημοκρατία, οχλοκρατία) από την «πολιτεία» (ορθή δημοκρατία). H θέλησή τους για ισότητα, άμα την αναλύσης, θα δης ότι δεν απορρέει από την αγάπη της δικαιοσύνης, αλλά από το φθόνο της υπέρτερης αξίας. “Μια που εγώ”, λέει ο έλληνας, “δεν είμαι άξιος να ανεβώ ψηλότερα από σένα, τότε τουλάχιστον και εσύ να μη ανεβής από μενά ψηλότερα. Συμβιβάζομαι με την ισότητα”. Συμβιβάζεται με την ισότητα ο έλληνας, γιατί τι το άλλο είναι παρά συμβιβασμός να πιστεύης ανομολόγητα πως αξίζεις την πρώτη θέση και να δέχεσαι μιαν ίση με των άλλων. Μέσα του λοιπόν δεν αδικεί τόσο ο έλληνας, όσο πλανάται. Γεννήθηκε με την ψευδαίσθηση της υπεροχής.

Και ύστερα θα συναντήσης και μεταξύ των ελλήνων την άλλη την ψευδαίσθηση που τους κάνει να υπερτιμούνε τη μιαν αρετή που έχουν και να υποτιμούνε τις άλλες που τους λείπουν. Είδα δειλούς που φαντάζονταν πως μπορούν να ξεπεράσουν όλους μονάχα με την εξυπνάδα τους και ανδρείους που πίστευαν πως φτάνει για να ξεπεράσουν όλους η ανδρεία τους. Είδα έξυπνους που φαντάζονταν πως δε χρειάζεται για να γίνουν πρώτοι ούτε επιστήμη, ούτε αρετή. Είδα κάτι σοφούς που θέλαν να σταθούν απάνω και από τους έξυπνους και από τους ανδρείους με μόνη την επιστήμη και τη σοφία. Πόσο αλήθεια άμαθοι της ζωής μπορεί να είναι αυτοί οι αφεντάδες της γνώσης! Τι κακό μας έκανε αυτός ο Πλάτωνας! Πόσους δασκάλους πήρε στο λαιμό του που νομίσανε πως είναι «άνδρες βασιλικοί»!.

Μα είδα τέλος, αγαπητέ μου Νάβιε, και κάτι ενάρετους, που δεν το χώνευαν να μην είναι πρώτοι στην πολιτεία, αφού είταν πρώτοι στην αρετή. Και βέβαια δε στασίαζαν όπως οι βάναυσοι και οι κακοί, αλλά ή αποσύρονταν σιωπηλοί και απογοητευμένοι στους αγρούς των, αφήνοντας το δήμο στα χέρια των δημαγωγών και των συκοφαντών, ή δηλητηριάζανε την ίδια τους την αρετή και τους ωραίους της λόγους με την πίκρα της αποτυχίας των. ωσάν οι ηγεσίες των πολιτειών να μην ήταν μοιραία υποταγμένες στις ιδιοτροπίες της τύχης και του χρόνου και σε λογής άλλους συνδυασμούς δυνάμεων που συνεχώς τις απομακρύνουν απ΄ την ιδεατή τους μορφή και τις παραδίνουν στα χέρια των ανάξιων ή των μέτριων. Τέτοια είναι τα πάθη και οι αδυναμίες που φθείρουν τους ηγέτες των ελληνικών πόλεων.

Όσο για τους οπαδούς των ηγετών αυτών, έχουν και αυτοί την ιδιοτυπία τους στον μακάριον εκείνον τόπο. Είναι οπαδοί, πραγματικοί οπαδοί, μόνο όσοι χάσαν οριστικά την ελπίδα να γίνουν και αυτοί ηγέτες. Έτσι θα παρατηρήσης πως πιστοί οπαδοί είναι μόνο οι γεροντώτεροι από τον ηγέτη τους. Ελάχιστοι είναι οπαδοί από πίστη ιδεολογική ή από πίστη στον ηγέτη οι πολλοί είναι πειθαναγκασμένοι από τα πράγματα γιατί ατύχησαν, γιατί βαρέθηκαν ή λιποψύχησαν. Γι΄ αυτό είναι και όλοι προσωρινοί, άπιστοι, ενεδρεύοντες οπαδοί, ως που να περάσει η κακή ώρα.

Μα και αυτοί που μένουν και όσο μένουν οπαδοί, προσπαθούν συνεχώς να αναποδογυρίσουν την τάξη της ηγεσίας και να διευθύνουν αυτοί από το παρασκήνιο τον ηγέτη. Γι΄ αυτό και βλέπεις τόσο συχνά να είναι περιζήτητοι οι μέτριοι ηγέτες, που προσφέρονται ευκολώτερα στην παρασκηνιακήν ηγεσία των οπαδών των. Σε πολλές περιπτώσεις δεν έχει σημασία να ξέρης ποιος είναι ο ονομαστικός ηγέτης μιας πολιτικής μερίδας, αλλά ποιοι εκ του αφανούς τον διευθύνουν.Βλέπεις, είναι μερικοί άνθρωποι που δεν είναι προικισμένοι με τα χαρίσματα με τα οποία αποκτάς τα φαινόμενα της ηγεσίας, αλλά μόνο με εκείνα που χρειάζονται για την ουσία της, για την άσκηση της εξουσίας. Είναι αναγκασμένοι λοιπόν οι τέτοιοι να περιορισθούν στο ρόλο του υποβολέα και να αφήνουν τους άλλους, που κατέχουν τα φαινόμενα, να χαριεντίζωνται απάνω στη σκηνή.

Δε σου κρύβω πως με πείραξε ο λόγος σου, πως δείχνομαι τάχα κακός και άδικος με τους έλληνες. Ας αρχίσω λοιπόν σήμερα το γράμμα μου με έναν έπαινο γι΄ αυτούς, για να ξεπλύνω ετσι κάπως τη μομφή σου. O εγωισμός δεν κάνει τους έλληνες μόνο κακούς πολίτες στην αγορά, τους κάνει και καλούς στρατιώτες στον πόλεμο. Έχουν αιώνων τρόπαια που μέσα στη μνήμη τους γίνονταισα νόμοι άγραφοι και επιβάλλουν την περιφρόνηση της κακουχίας και του κινδύνου. Μη συγχέης τη διάλυση της στρατιωτικής δύναμης, που έχει αφορμή τις εμφύλιες έριδες, με την ατομική γενναιότητα καθώς και την πολεμική δεξιοτεχνία των ελλήνων.

Μα και δεν είναι μόνο στον πόλεμο ο έλληνας γενναίος και άξιος μαχητής, αλλά και στην ειρήνη. Ακριβώς γιατί η γενναιότητά του δεν είναι συλλογική, σαν των περισσότερων λαών, αλλά ατομική, γι΄ αυτό δε φοβάται, και εκεί που βρίσκεται μόνος του, να ριψοκινδυνεύη, στην ξενητιά, στο παράτολμο ταξίδι, στην εξερεύνηση του αγνώστου. Γι΄ αυτό και τόλμησε τέτοια που εμείς δε θα τολμούσαμε ποτέ και θεμέλιωσε για αιώνες αποικίες έξω από τις στήλες του Ηρακλέους και πέρα, μέσα στα χιόνια της Σκυθίας. και στον καιρό μας ακόμη έλληνες δεν είναι εκείνοι που τόλμησαν να διασχίσουν άγνωστες θάλασσες για να φτάσουν στη χώρα των Ινδών και στις έμπυρες χώρες πιο κάτω από τη γη των Αιθιόπων;

Αναρωτιέσαι κάποτε γιατί τα τολμάει αυτά τα παράτολμα ο έλληνας; Επειδή είναι γενναίος ο έλληνας, είναι και παίκτης. Παίζει την περιουσία του τη ζωή του και κάποτε και την τιμή του. Γεννήθηκε για να σκέπτεται μόνος, για να δρα μόνος, για να μάχεται μόνος και γι΄ αυτό δε φοβάται τη μοναξιά. Εμείς αντίθετα είμαστε από τα χρόνια τα παλιά μια υπέροχα οργανωμένη αγέλη. Σκεπτόμαστε μαζί, δρούμε μαζί, μαχόμαστε μαζί και μοιραζόμαστε μαζί την τιμή, τα λάφυρα και τη δόξα. Οι έλληνες δε δέχονται, όσο αφήνεται η φύση τους ελεύθερη, να μοιρασθούν τίποτα με κανέναν. Το εθνικό τους τραγούδι, αρχίζει με έναν καυγά, γιατί θελήσανε να κάνουν μοιρασιά ανάμεσα σε άντρες που μοιρασιά δε δέχονται.

Και μια που πήρα το δρόμο των επαίνων, άκουσε και τούτο, που δεν είναι και ο μικρότερος. Οι αυστηρές κρίσεις που τώρα βδομάδες σου γράφω, θαρρείς πως είναι μόνο δικές μου; Τις πιο πολλές τις διδάκτηκα από ένα έλληνα, από τον Επίκτητο. Νέος τον άκουσα να εξηγή το μέγα δράμα του γένους του. Ήσυχα καθαρά, με την ακριβολογία και τη χάρη που σφράγιζε το λόγο του, μας ετοίμαζε για έναν κόσμο που είχε πια περάσει, για μιαν Ατλαντίδα που είχε κατακαλύψει ο Ωκεανός. Κάποτε κάνοντας την απολογία της πατρίδας του, μας έλεγε: «Δεν είναι τόσο δίκαια τα ανθρώπινα, ώστε μόνο αμαρτήματα να είναι οι αιτίες των τιμωριών. H Τύχη, η τυφλή θεά, η τελευταία στην οποία θα πάψω να πιστεύω, πρόδωσε συχνά τους έλληνες στο δρόμο τους. Αλλά και αυτοί, πρόσθετε, τη συντρέξανε με το δικό τους τρόπο». Μη νομίσης όμως πως μόνο ένας Επίκτητος κατέχει την αρετή του «γνώθι σαυτόν» (Σημ. Στο πρωτότυπο γραμμένο ελληνικά). Σε κάθε κόγχη απάγκια της αγοράς κάθε πόλης, σε κάθε πλάτανο από κάτω της ευλογημένης ελληνικής γης, θα βρης και έναν έλληνα, αδυσώπητο κριτή του εαυτού του. Και εύκολα θα σου ξανοιχθή και ας είσαι ξένος. Αρκεί εσύ να μην αρχίσης να κακολογής τίποτα το ελληνικό, γιατί τότε μέσα του ξυπνάει μια άλλη αρετή, η περηφάνια.

Ναι, ναι, σε βλέπω να γελάς, Ατίλιε Νάβιε, αυτούς του ταπεινούς κόλακες που σέρνονταιστους προθαλάμους μας, γελάς που τους ονομάζω περήφανους. Και όμως θα αστοχήσης στο έργο σου αν αγνοήσης αυτή την αλήθεια. Πρόσεξε την υπεροψία και τη φιλοτιμία των ελλήνων. Μην πλανάσαι! Έχουν την ευαισθησία των ξεπεσμένων ευγενών. Είναι γκρεμισμένοι κοσμοκράτορες, ποτέ όμως τόσο χαμηλά πεσμένοι, ώστε να ξεχάσουν τι ήτανε. H πολυσύνθετη ψυχή τους χωράει λογής αντιφάσεις και έρχονται ώρες που για πολλούς είναι δίκαιος ο ειρωνικός λόγος του Ιουβενάλιου Graeculus esuriens, in coelum jusseris, ibit [μετ. «Το λιμασμένο γραικύλο κι΄ αν στον ουρανό τον προστάξης (να πάη), θα πάη.»] Αλλοι όμως είναι τούτοι οι γραικύλοι και άλλοι οι έλληνες. Και το πιο περίεργο: οι ίδιοι τούτοι σε άλλες ώρες είναι γραικύλοι και σε άλλες έλληνες (Σημ. ο συγγραφέας παίζει εδώ με τις λέξεις graeculus και graeci. Στη μετάφραση φυσικά το λογοπαίγνιο χάνεται).

Δεν πρέπει ποτέ να δώσης στον έλληνα την εντύπωση ότι του αφαίρεσες την ελευθερία του. Αφησέ τον, όσο μπορείς, να ταράζεται, να θορυβή και να ικανοποιή την πολιτική του μανία, μέσα στη σφαίρα που δεν κινδυνεύουν τα συμφέροντα της αυτοκρατορίας. Εσύ πρέπει να έχης την τέχνη να επεμβαίνης μόνο την τελευταία στιγμή, όταν δεν μπορείς να βάλης τους έλληνες τους ίδιους να αποτρέψουν το δυσάρεστο. Πάντοτε βρίσκονται οι διαφωνούντες μεταξύ των ελλήνων, που θα είναι πρόθυμοι να σε βοηθήσουν είτε θεληματικά, είτε, συνηθέστερα, αθέλητά τους.

Υποβοηθώντας το τυφλό παιχνίδι των φατριών από το παρασκήνιο, χωρίς να προσβάλλης την περηφάνια τους, μπορεί να οδηγήσης τις ελληνικές πόλεις προς το καλό πολύ ευκολώτερα παρά με τις σοφώτερες διαταγές που θα εξέδιδες, αν είσουνα ανθύπατος στην Ισπανία ή στην Ιλλυρία. Valde aveo scire quid agas. Data Nonis Juniis ex Tusculo.

Όμως αν θέλης στην Ελλάδα πραγματικά να επιβάλης μιαν απόφασή σου, όσο σωστή και αν είναι, κοίταξε να μη φανή η πρόθεσή σου. Πρέπει να θυσιάσης την τιμή μιας απόφασης για να την επιβάλης μεταξύ των ελλήνων. Κάλεσε ιδιαιτέρως έναν έναν τους αρχηγούς των μερίδων. Δώσε στον καθένα την ευκαιρία μιας επίπλαστης πρωτοβουλίας.Φυσικά, αν δυστροπούν, να τους τρομάξης. Αλλά και αυτό υπό εχεμύθειαν, χωρίς να αναγκάσης τη φιλοτιμία τους να πάρη τα όπλα. Δώσε τους κάποια περιθώρια έντιμης υποχώρησης, και όταν ακόμα στην πραγματικότητα διατάσσης. Μην τους πης ότι διατάσσεις, πες τους ότι δεν διατάσσεις, αλλά ότι αν δεν γίνη τούτο και εκείνο, τότε οι ρωμαϊκές λεγεώνες θα αναγκασθούν να μεταθασταθμεύσουν, για λόγους ασφάλειας, σε άλλη επαρχία και τότε μπορεί τίποτε Γέτες ή Κέλτες ή Δακοί να στείλουν τα στίφη τους να δηώσουν τη χώρα και ας αναμετρήσουν οι ίδιοι τις συνέπειες και ας αποφασίσουν.

Όλα αυτά δε σου τα λέω για να σε κάνω να περιφρονής τους έλληνες. Απεναντίας σου τα λέω για να τους καταλάβης και να τους προσέξης. Ακόμη και σήμερα διατηρούν τα ίχνη μερικών αρετών που μοιάζουν με τη χόβολη μιας μεγάλης πυράς. Μελετητές της ψυχής των ατόμων και του όχλου, θα τους δης να εκτελούν μερικούς θαυμάσιους ελιγμούς, να χαράζουν πολιτικά σχέδια περίλαμπρα, με μιαν ευκινησία στη σκέψη και μια γοργότητα στις αντιδράσεις που εμείς εδώ ποτέ δε φτάσαμε. Μόνο που ύστερα θα μελαγχολήσεις βλέποντας πως είναι πια ασήμαντοι οι σκοποί για τους οποίους ξοδεύονται αυτά τα εξαίσια χαρίσματα».

ΠΗΓΗ:http://akritas-history-of-makedonia.blogspot.com/2010/06/blog-post_29.html

Ροή Αναρτήσεων

2010-12-26T11:39:00.000+02:00

Λόγω κάποιων προβλημάτων που παρουσιάστηκαν στην ροή των αναρτήσεων, όλες οι αναρτήσεις από τον Αύγουστο και μετά διεγράφησαν. Μόλις λυθεί το πρόβλημα θα ξαναμπούν.

Εκτάκτως ερριμμένα......«Χωρίς τον έλεγχο του Αιγαίου, απλά δεν υπάρχει Ελλάδα»

2010-07-10T10:24:00.000+03:00

Οριοθέτηση και όχι συνεκμετάλλευση

Από την ΚΥΡΑ ΑΔΑΜ

Την απλή και κοινότοπη αυτή διαπίστωση, που από καιρό σε καιρό πρέπει να υπενθυμίζεται, την κάνει το συντηρητικό, αλλά πάντα καλά ενημερωμένο και ακριβές στα στοιχεία του αμερικανικό Ινστιτούτο Στράτφορ, στην πρόσφατη -όχι αισιόδοξη, ούτε και κολακευτική- ανάλυσή του για την κατάσταση στην Ελλάδα.
ΤΗΝ ΙΔΙΑ διαπίστωση επανέφερε στο προσκήνιο και η πρόσφατη προκλητική ενέργεια της Αγκυρας να στείλει το ερευνητικό πλοίο «Τσεσμέ» στο Βόρειο Αιγαίο, στα διεθνή ύδατα, αλλά μέσα στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, χωρίς προηγούμενη ειδοποίηση, αλλά με συνοδευτική ανακοίνωση ότι οι δύο χώρες δεν έχουν υφαλοκρηπίδα πέραν των χωρικών υδάτων από τις ηπειρωτικές ακτές.

ΕΤΣΙ επανέρχεται στο προσκήνιο το εξαιρετικά δύσκολο πρόβλημα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο, με την ελληνική κυβέρνηση να το θεωρεί «εύκολο» και να «πιέζει» την Αγκυρα για την επίλυσή του.

ΓΙΑ ΤΗΝ επίλυση του θέματος, «ο γιαλός είναι στραβός» εξ αρχής.

Η ΑΓΚΥΡΑ, πονηρή ούσα, υποστηρίζει ευθύς εξ αρχής ότι η οριοθέτηση πρέπει να γίνει με «γεωλογικά κριτήρια» και όχι νομικά, που στηρίζονται στο Δίκαιο της Θάλασσας το οποίο η Αγκυρα πεισματικά, αλλά για ευνόητους λόγους, αρνείται να υπογράψει. Σύμφωνα με τον γεωλογικό ορισμό, η υφαλοκρηπίδα ορίζεται ως ο βυθός της θάλασσας και το υπέδαφος των περιοχών που αρχίζουν από τις ακτές και τελειώνουν στο σημείο όπου το βάθος της θάλασσας είναι 200 μ.

ΑΝΤΙΘΕΤΩΣ, το Διεθνές Δίκαιο, το οποίο δεν αποδέχεται η Τουρκία, ορίζει ως υφαλοκρηπίδα το βυθό της θάλασσας και το υπέδαφος των περιοχών που αρχίζουν από τα εξωτερικά όρια της αιγιαλίτιδας ζώνης (που μπορεί να φτάσει και τα 12 ν.μ.) και φτάνουν σε βάθος 200 μ. ή μέχρι του σημείου όπου μπορεί να γίνει εκμετάλλευση των υποθαλάσσιων φυσικών πόρων.

Η ΑΝΤΙΘΕΣΗ είναι εμφανής, και άλλο τόσο βέβαιη είναι η εκτίμηση ότι η Τουρκία δεν πρόκειται να δώσει νομική μάχη για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας.

Η ΤΟΥΡΚΙΑ ξέρει ότι με βάση το Διεθνές Δίκαιο δεν υπάρχει τουρκική υφαλοκρηπίδα δυτικά των ελληνικών νησιών του Αν. Αιγαίου. Γι' αυτό ακριβώς, με «όπλο» της τον γεωλογικό ορισμό, προχωρά από το 1973 σε «τετελεσμένα», υποστηρίζοντας ότι η υφαλοκρηπίδα της φτάνει στο μέσο του Αιγαίου και ότι τα νησιά δεν έχουν δική τους υφαλοκρηπίδα.

ΕΜΦΑΝΗΣ και σταθερός στόχος της Αγκυρας δεν είναι η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας αλλά η διανομή της και επομένως η συνεκμετάλλευσή της.

ΑΥΤΟ ακριβώς υπενθύμισε η Αγκυρα με το «Τσεσμέ» και αυτό ακριβώς είναι το σημείο μεγίστης προσοχής για την ελληνική κυβέρνηση. Στο όνομα υποτιθέμενων οικονομικών ωφελημάτων από υποτιθέμενες εκμεταλλεύσεις υδρογονανθράκων στο Αιγαίο, η Αθήνα οφείλει να είναι πολύ συγκρατημένη. Και κυρίως πονηρεμένη...
πηγή

Οι πολιτικές και ιδεολογικές κωλοτούμπες του Προέδρου του ΛΑΟΣ κ. Καρατζαφέρη

2010-07-07T09:18:00.002+03:00

του Πολίτη Π. Παπαγαρυφάλλου

Αθήνα, 24 Μαρτίου 2010

Είναι γνωστό ότι εδώ και μία δεκαετία περίπου, ο εν λόγω αρχηγός και ιδρυτής του ΛΑΟΣ διακήρυσσε με πάθος και σε κάθε ευκαιρία το σύνθημα: ρήξη και ανατροπή, με το παράλληλο μόττο: Πατρίς, Θρησκεία, Ορθοδοξία

Μαζί μ’ αυτά εμφανιζόταν ένθερμος θιασώτης των ηθικών αξιών και λάβρος πολέμιος της οικογενειοκρατίας, των «σατέν» και των πολιτικών τζακιών, εμφανιζόμενος ως ασυμβίβαστος εχθρός τους.

Στα εθνικά θέματα εμφανιζόταν ως εργολαβικός υπερασπιστής τους καταγγέλλοντας τους υπολοίπους για εθνική μειοδοσία, ιδιαίτερα στο όνομα της Μακεδονίας και των λαθρομεταναστών.

Μέσα στη γενική σήψη του πολιτικού συστήματος και τη δίψα μιας σημαντικής μερίδας του «κυριάρχου» λαού ν’ ακούσει κάτι το πατριωτικό, το εθνικό, το αξιοκρατικά και το ηθικό, μπόρεσε να παραπλανήσει ένα μικρό ποσοστό, το οποίο τον οδήγησε στη βουλή.

Σύμφωνα με τις διακηρύξεις και το πρόγραμμα του κόμματος (το οποίο σε μεγάλο βαθμό αποτελεί έργο του γράφοντος) θα έπρεπε η πρακτική πολιτική του να τείνει στην αλλοίωση και ανατροπή του status quo ώστε να αποδυναμωθεί σταδιακά το πολιτικό σύστημα των «σατέν», στα οποία μεγάλωσαν οι εκλεκτοί και πολιτικοί γόνοι. Με άλλα λόγια, υποσχόταν ένα άλλο πολιτικό και κοινωνικό άρωμα στη χαβουζοποιημένη πολιτική ζωή.

Ήταν ένα σκίρτημα και ένα πέταγμα στο οποίο πίστεψαν πολλοί και εξακολουθούν να πιστεύουν ακόμα. Άλλοι νωρίς κατάλαβαν την πολιτική απάτη και πολλοί ψάχνονται για να εντοπίσουν, που βρίσκονται και περισσότερο εκείνοι, οι οποίοι, χρησιμοποιήθηκαν και χρησιμοποιούνται μέσα στο κόμμα ως τραπουλόχαρτα.

Εν όψει του γεγονότος ότι καμμιά απολύτως διακήρυξη και αρχή δεν τήρησε ο λαλίστατος αρχηγός και εν όψει της διαγραφόμενης επικινδυνότητας που εγκυμονεί για την πολιτική μας ζωή και τα εθνικά θέματα, θα επιχειρήσω, συνοπτικά, ν’ αναδιπλώσω τις πολιτικές και ιδεολογικές του κωλοτούμπες.

Έχουμε λοιπόν και λέμε:

Μετά τις εκλογές του 2004, κάνει την πρώτη κωλοτούμπα: Ψηφίζει, με την κοινοβουλευτική του ομάδα τον υποψήφιο Πρόεδρο της Ν.Δ. ως Πρόεδρο της Βουλής, ο οποίος δεν θα εκλεγόταν χωρίς τις ψήφους του ΛΑΟΣ. Έτσι, αντί να δημιουργήσει τις πρώτες ρωγμές στο σάπιο σύστημα, το στήριξε ανατρέποντας την ανατροπή. Πολιτική απάτη μεγάλης ολκής. Με την πρώτη αυτή κωλοτούμπα, που ανέδειξε τον κ. Σιούφα Πρόεδρο του «δημοσίου πτυελοδοχείου» και της «οπερέτας» όπως χαρακτήρισαν τη βουλή επιφανέστατοι πολιτικοί παράγοντες του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ - ανοίγει η αυλαία του θεάτρου των συμβιβασμών και αλλαξοδρομιών του «μεγάλου ανατροπέα».

Έτσι φθάνει στη δεύτερη κωλοτούμπα: Αγωνίζεται να ξαναμπεί στην «πολυκατοικία» από την οποία έφυγε (;) διακηρύσσοντας δικαιώματα συνιδιοκτησίας επί του διαμερίσματος.

Όμως οι πρώην ομογάλακτοι της Νέας Δημοκρατίας τον θεωρούν «ακραίο» και του κλείνουν την πόρτα την οποία θα προσπαθήσει ν’ ανοίξει για αρκετό καιρό.

Κωλοτούμπα τρίτη: Ικετεύοντας να μπει στην πολυκατοικία, θα προτείνει στους ιδιοκτήτες της να στηρίξει την κυβέρνηση «για να μην έρθει το ΠΑΣΟΚ». Όμως εμμένουν στο «ακραίος»και αρνούνται την κοινοβουλευτική του στήριξη, η οποία απεμπολούσε τη θεωρία της ανατροπής, των ρήξεων και των «σατέν». Φυσικά, όλα αυτά «για το καλό της πατρίδας»!!

Κωλοτούμπα τέταρτη: Αφού διαπιστώνει ότι κηρύσσεται αποσυνάγωγος από τους ενοίκους της πολυκατοικίας, ξαναθυμάται τον Κάστρο και τον Γκεβάρα και παίρνει τ’ άρματα εναντίον τους, αν και στη βουλή τους στήριξε σε μερικά νομοσχέδια, πάντα «για το καλό της πατρίδας».

Είναι η εποχή κατά την οποία ως πολιτικός ζογκλέρ ακροβατούσε στο νομοθετικό και πολιτικό έργο ποντάροντας στο θολό πολιτικό τοπίο.

Κωλοτούμπα πέμπτη: «Για το καλό της Πατρίδας» – και της οικοδομής – αυτός ο διαπρύσιος κήρυκας της ηθικής και των οικογενειακών και θρησκευτικών αξιών θα υπερβεί τα ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά εσκαμμένα: Θα προτείνει τη νομιμοποίηση του «μαύρου χρήματος» του εξωτερικού και μάλιστα εντόκως αφού επανακάμψει από τις ξένες τράπεζες. Αυτό σημαίνει ότι οι έμποροι λευκής σαρκός, όπλων και ναρκωτικών ανακηρύσσονται εθνικοί ευεργέτες, με όσες κοινωνιοκτόνες και εθνοκτόνες συνέπειες, φέρνει μέσα της αυτή η πράξη! Διδάσκει την κλοπή, την φοροδιαφυγή και την κοινωνική και πολιτική χυδαιότητα «για το καλό της Πατρίδας»! Πρόκειται για κυνικό λάκτισμα όλων των αξιών, τις οποίες υποτίθεται ότι υπερασπιζόταν ο «ανατροπέας».

Κωλοτούμπα έκτη: Πέντε χρόνια μέσα στη βουλή ουδέποτε το κόμμα του (το «του» σημαίνει δικό του) έφερε για συζήτηση το περίφημο θρησκευτικό ζήτημα της καταργήσεώς του «Χ.Ο.» από τις ταυτότητες, χωρίς το οποίο «δεν ζούσαν οι ψηφοφόροι του ΛΑΟΣ» και τα εκατομμύρια που υπέγραψαν την επαναφορά του. Σιωπή από παντού. Είναι αυτονόητο ότι αυτή η υποκρισία αφορά και τα εκατομμύρια των όσων υπέγραψαν αυτή την επαναφορά, οι οποίοι όμως ψήφισαν και ψηφίζουν ΠΑΣΟΚ και ΝΔ, που το κατάργησαν! Τα καλά και συμφέροντα, όπως λένε και οι Γραφές! Η μεγάλη και έβδομη κωλοτούμπα θα γίνει από τον «ανατροπέα» στο θέμα της ανάδειξης του αρχηγού της ΝΔ. Θα πράξει το αντίθετο από όσα υποστήριζε, όλα τα χρόνια ως πούρος υπερασπιστής των εθνικών θεμάτων. Ενώ, λοιπόν, νυχθημερόν, κατηγορούσε την υπουργό των Εξωτερικών κ. Μπακογιάννη ότι ενδίδει στα εθνικά μας θέματα και ότι «είναι φερέφωνο των Η.Π.Α.», όταν ήρθε η ώρα της εκλογής του αρχηγού στη ΝΔ τη στήριξε εκθύμως γράφοντας στην «Α1» (της 28-11-2009, σελ. 7) ότι: «Η επόμενη ημέρα της ΝΔ με αρχηγό αυτόν (τον Σαμαρά), θα μοιάζει με άλμα στο κενό»

Σκέτη ψυχολογική τρομοκρατία υπέρ της κ. Ντόρας, για λόγους εντελώς ψηφοθηρικούς, γεγονός το οποίο σχολιαζόταν ποικιλότροπα και σαρκαστικά από τον Τύπο.

Αυτή την πατριδοκαπηλική κωλοτούμπα (επειδή οι κωλοτούμπες είναι πολλές παύω να τις αριθμώ), καυτηρίαζε το περιοδικό «Ρεσάλτο» (τεύχ. Νοεμβρίου 2009, σελ. 10) γράφοντας γι’ αυτή τη στήριξη: «Σήμερα αυτός, ο πομπώδης πατριδοκάπηλος έρχεται να στηρίξει το «σύμβολο» της πώλησης της πατρίδας και κάθε τι του εθνικού: «τη Ντόρα». Όμως αυτές οι οβίδειες «ιδεολογικές» και «πολιτικές» κωλοτούμπες δεν είχαν τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα. Ο νέος αρχηγός της ΝΔ – όπως και ο προηγούμενος – τον απολάκτισε, αρνούμενος συμπόρευση…

Μ’ αυτά και μ’ αυτά ο «αταλάντευτος» υπερασπιστής του τρίπτυχου: Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια και τρομερός υπερασπιστής των εθνικών μας θεμάτων, θα κάνει το αδύνατο και αδιανόητο πολιτικό άλμα. Θα πηδήξει στην απροκάλυπτη συνεργασία και, κάπου-κάπου, στην πλήρη ταύτισή του με το ΠΑΣΟΚ. Είναι τόσο έκδηλη και τόσο προκλητική η στήριξή του προς τον κ. Τζέφρη – όπως ο ίδιος αποκαλούσε τον σημερινό «σύντροφό» του – ώστε η μεν ΝΔ να τον χαρακτηρίσει ως «ως βοηθό της κυβέρνησης» και γνωστός τηλεπαρουσιαστής να τον εμφανίσει ως «κυβερνητικό εκρόσωπο του ΠΑΣΟΚ».

Ο Πρωθυπουργός (Τζέφρη) θα του ανταποδώσει με αβρότητα αυτή τη στήριξη, την τόσο αναγκαία να βγει από την πολιτική απομόνωση και να ισοπεδώσει όλα τα κοινωνικά δικαιώματα του «κυρίαρχου» λαού χαρακτηρίζοντάς τον, από του βήματος της βουλής ως «υπεύθυνο πολιτικό ηγέτη»!

Χαράς ευαγγέλια ο «ανατροπέας» αφού τα «σατέν» τον αποκαλούν πλέον όχι «ακροδεξιό», αλλά «υπεύθυνο πολιτικό αρχηγό».

Έτσι σφυρηλατείται η νέα συμμαχία πάντα «για το καλό της Πατρίδας», για να επιβεβαιωθεί – για πολλοστή φορά – η σοφή και αληθινή ρήση του Γ. Γκέμπελς: «Πολιτική είναι η τέχνη που καθιστά δυνατά και όσα φαίνονται αδύνατα».

Από εδώ και πέρα αρχίζει η κοινή πορεία των δύο Γιώργων σ’ ένα. Γύρισε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκι, για να επιβεβαιωθεί και η ρήση του θρυλικού Μακρυγιάννη που διεκτραγουδώντας τα παθήματα της Πατρίδας, έλεγε: «Αυτοίνοι οι πολιτικοί σε έκαμαν πραμάτεια»!

Ο «ανατροπέας» θα υποστεί αυτοευνουχισμό της πολιτικής μνήμης και θα ξεχάσει όλους τους κλέφτες του δημοσίου χρήματος «για το καλό της Πατρίδας» και θα συμπορευθεί μαζί τους αρνούμενος τη σύσταση των διαβοήτων Εξεταστικών Επιτροπών με το ηθικό «επιχείρημα», ότι «τώρα δεν έχουμε καιρό για τη διερεύνηση των σκανδάλων (βλ. π.χ. εκπομπή του στο δικό του κανάλι της 15-3).

Αποπειρώμενος να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα προβάλλει ως επιχείρημα ότι «δεν στηρίζει το ΠΑΣΟΚ αλλά την Ελλάδα» και αυτό ισχύει για τη στήριξη την προσωπική προς τον σύντροφο Τζέφρη. Επικίνδυνη μεσσιανική και ναζιστική θεωρία όταν ένα κόμμα ή ένα πρόσωπο ταυτίζεται με την Ελλάδα (βλ. το άρθρο μου: «Μια επικίνδυνη πολιτική θεωρία: ΠΑΣΟΚ = ΕΛΛΑΔΑ), στην εφημ. «24 ΩΡΕΣ» της 21-12-1988).

Στα πλαίσια αυτά της εθνικοσοσιαλιστικής συμμαχίας, ο «ανατροπέας» θα πει ότι «ο Σημίτης είναι εθνικό κεφάλαιο», ότι ο «Α. Παπαδόπουλος είναι απαραίτητος για την ανόρθωση της οικονομίας» και ως προς τον … σοσιαλιστή αντιπρόεδρο της κυβερνήσεως θα προχωρήσει ένα βήμα πιο πέρα: «Μακάρι η Ελλάδα να είχε και άλλους Πάγκαλους». Γλείψιμο στον κύβο. Θα τ’ ακούνε οι Κούρδοι και θ’ ανατριχιάζουν γι’ αυτή την «φιλοκουρδική» πολιτική του όψιμου συμμάχου της τριάδας που παρέδωσε τον Οτσαλάν στους Τούρκους! Ο «ανατροπέας» συνδυάζει απόλυτα τον Γκεμπελισμό με τον Μακιαβελλισμό. Είναι η «πολιτική», η οποία του άνοιξε τις πόρτες (επιτέλους) του προδοτικού συμμοριακού συστήματος.

Άφησα τελευταία – υπάρχουν και πολλές άλλες – την κωλοτούμπα του … Αμερικανοφάγου «ανατροπέα», ο οποίος ξεχνώντας τι έλεγε και τι έγραφε για τους «φονιάδες των λαών» (όπως τους έλεγαν πατήρ και Τζέφρη υιός), μας πληροφόρησε τηλεοπτικώς ότι: «Προετοίμασε το ταξίδι του Πρωθυπουργού στις ΗΠΑ με προπομπό την ευρωβουλευτική του ΛΑΟΣ, «η οποία διατηρεί καλές σχέσεις μαζί τους». Ακολούθησε τα διδάγματα του «χαρισματικού» και πατριδοκτόνου Α. Παπανδρέου, γιατί κατάλαβε ότι στην Ελλάδα δεν έχεις πέραση αν δεν χαρακτηρίσεις τους Αμερικάνους «φονιάδες των λαών»! Ούτε ο Άρης Βελουχιώτης δεν το είπε αυτό έτσι, ωμά!

Και αφού ο ασυμβίβαστος πολέμιος της λαθρομετανάστευσης βοήθησε και στήριξε την κυβέρνηση, απεμπόλησε και αυτό το εθνικό θέμα. Ψήφισε το νόμο μόνη της η συμμαχική κυβέρνηση αφού διαθέτει την απαραίτητη κοινοβουλευτική δύναμη. Βέβαια ο ΛΑΟΣ καταψήφισε το νομοσχέδιο για τους λαθρομετανάστες αλλά αυτό δεν έχει καμμιά πρακτική και εθνική σημασία. Το εθνικό έγκλημα συνετελέσθη και η έκκληση του ΛΑΟΣ για συλλογή υπογραφών για δημοψήφισμα είναι χωρίς νόημα πρακτικό. Έχει επικοινωνιακό χαρακτήρα. Τώρα έπονται άλλες εθνικές τραγωδίες.

Περιμένοντας απάντηση, καταλήγω με ετούτα τα λόγια του Δημοκρίτου: «Πολλοί ενώ πράττουν τα αίσχιστα επιμελούνται όμως να εκφράζονται με άριστους λόγους». Είναι αυτό που ο Αριστοτέλης χαρακτηρίζει ως «ασέλγεια των δημαγωγών».

Αυτά προς το παρόν, θυμίζοντας στον αρχηγό το άρθρο μου, που υιοθέτησε ως δικό του σύνθημα με τον τίτλο: «Ο Ηρωϊσμός της γνώμης» (βλ. εφ. «Α1» της 25-9-2005). Όταν όμως ο γράφων, τον περασμένο Μάρτιο και συγκεκριμένα στις 24-3-2009, παρουσίασε με δική του πρόταση, το «βιβλίο» του «Ελευθερία» και τόλμησε να πει τη γνώμη του ενώπιον του ακροατηρίου της Παλαιάς Βουλής, ο συγγραφέας της «Ελευθερίας», (που είναι συλλογή μερικών γνωμικών), του έκοψε την καλημέρα ενώ ταυτόχρονα αχρήστευε τη νεοσυσταθείσα «Γραμματεία Επιστημών, Λόγου και Τεχνών», στην οποία ο ίδιος τοποθέτησε ως υπεύθυνο τον γράφοντα. Έτσι εννοεί την ελευθερία ο συγγραφέας της, που έκανε άγρια λογοκρισία στο ΤΗΛΕ ΑΣΤΥ TV, για τα όσα κριτικά λόγια τόλμησε ο γράφων να πει για την «Ελευθερία»του.

Είναι πρόδηλο ότι όταν ο «ανατροπέας» γράφει για την ελευθερία την εννοεί μόνο για τον εαυτό του. Οι άλλοι θα παίρνουν τη δική του άδεια για να λένε τη γνώμη τους «Δεν δικαιούνται δια να ομιλούν».

Μ’ αυτά – που δεν τελειώνουν εδώ – κλείνω ετούτο το κριτικό κείμενο, το οποίο είναι φυσικό να επισύρει την αντιπάθεια του «ανατροπέα». Τον ανατροπέα, ο οποίος, γλείφοντας πολιτικά τους τρεις εθνικούς δοσιλόγους (πρώην Πρωθυπουργούς) τους επισκέφθηκε και τους παρεκάλεσε «να καθίσουν όλοι μαζί σ’ ένα τραπέζι για ν’ αντιμετωπιστεί από κοινού η κρίση» (τελικά ο προηγούμενος πρωθυπουργός λόγω «κοπώσεως» δεν τον δέχθηκε).

Έτσι, αντί οι τρεις πρώην πρωθυπουργοί να οδηγηθούν στο σκαμνί του κατηγορουμένου για το εθνικό ναυάγιο που προκάλεσαν στην Ελλάδα και στο έθνος των Ελλήνων, τους νεκρανασταίνει πολιτικά και τους εκλιπαρεί να τη σώσουν! «Ξέχασε» ο λαλίστατος «ανατροπέας» τι τους έσουρνε εγγράφως και τηλεοπτικώς για διαφθορά, οικογενειοκρατία και «σατέν».

Αδιανόητες πολιτικές «συμμαχίες», που προσλαμβάνουν τη μορφή της πολιτικής αθλιότητας και της πολιτικής κωλοτούμπας που δεν έχει τέλος.

Συνεχίζοντας την κωλοτουμποειδή πολιτική ο «ανατροπέας», αυτός ο φοβερός «πολέμιος» του κεφαλαίου, θα προτείνει την πενταετή παράταση των εργολαβικών συμβάσεων «για το καλό της Πατρίδας»:

Τέλος, ο ασυμβίβαστος θιασώτης της διαφάνειας και αρχάγγελος της τίμιας διαχείρισης του δημοσίου χρήματος, υπαναχωρεί ατάκτως μπροστά στις επιταγές του νέου … συντρόφου.

Πρόκειται συγκεκριμένα για τη στήριξη του προς τον νόμο με τον οποίο ο Πρωθυπουργός εξουσιοδοτείται να συστήνει με προσωπική του απόφαση διάφορες επιτροπές από «ημέτερους» που θ’ αμείβονται εκτός του τακτικού προϋπολογισμού.

Αυτό σημαίνει ανεξέλεγκτο φαγοπότι «για το καλό της Πατρίδας», με το υιοθετούμενο επιχείρημα «των εκτάκτων αναγκών», γιατί «θα πρέπει ο Πρωθυπουργός να έχει μεγαλύτερη ευχέρια κινήσεων», όπως το δικαιολογεί στην εφημερίδα του! (βλ. «Α1», της 20-3-2010, σελ. 15). Έτσι, ο «σύντροφος» Γιώργος παριστάνει την πολιτική αρσακειάδα αγνοώντας δήθεν το όργιο της ρεμούλας των αρπαχτικών του Κινήματος για δύο δεκαετίες!

Η κωλοτούμπα της κωλοτούμπας, ω κωλότουμπα.

Όμως θα ήταν παράλειψη στην αλυσίδα της κωλοτούμπας του κ. Προέδρου αν δεν σημείωνα και το γεγονός το οποίο αναφέρεται στη γλώσσα των Ελλήνων.

Όσο ο «ανατροπέας» βρισκόταν εκτός βουλής, αγωνιζόταν για την επαναφορά του πολυτονικού στην εκπαίδευση, κάνοντας την υπ’αριθ. 3263/19-9-2003 προς αυτή, με την ιδιότητά του ως ευρωβουλευτή.

Μια ομάδα επιστημόνων του κόμματος, πιστεύοντας ότι πιστεύει σ’ αυτά που λέει και γράφει και επειδή έδειχνε πλήρη αδράνεια ως προς το θέμα, με το υπ’ αριθ. 4290/11-6-2007 έγγραφό μας που του καταθέσαμε στο προσωπικό του Γραφείο, τον ρωτούσαμε «τι πρεσβεύει το κόμμα ως επίσημη θέση επ’ αυτού του πρωτίστου εθνικού ζητήματος». Ο «ανατροπέας»υποχρέωσε τον γράφοντα ν’ αποσύρει το έγγραφο «γιατί του δημιουργεί προβλήματα»! Έτσι, μετά την είσοδό του στην ελληνική βουλή, η επαναφορά του πολυτονικού όχι μόνο ξεχάστηκε αλλά και ο γράφων μπήκε στη λίστα των αποδιοπομπαίων. Λόγω ελευθερίας! Ελευθερία, ελευθερία πόσα εγκλήματα γίνονται στο όνομά σου!

Η πολιτική αυτή συμπεριφορά του «ανατροπέα» επιβεβαιώνει απόλυτα τη σοφή κοινωνιολογική διαπίστωση του Μάρξ ο οποίος στον πρόλογο της Πολιτικής Οικονομίας του 1859 έγραφε: «Το τι είναι οι άνθρωποι δεν καθορίζεται από το είναι τους αλλά αντίθετο το είναι καθορίζει τη συνείδηση» (Συνοπτική ανάλυση αυτής της θεμελιώδους κοινωνιολογικής λειτουργίας του ανθρώπου βλ. στο σχετικό μου κείμενο του περιοδικού «Ηλιαία» τευχ. Απριλίου 2009).

Στα απλοελληνικά πολιτικά πράγματα αυτή η κωλοτούμπα έγινε γιατί άλλαξε το ΕΙΝΑΙ του κ. Καρατζαφέρη. Μπαίνοντας στη βουλή και γινόμενος βουλευτής άλλαξε και η θέση του ως προς τη γλώσσα «για να μην έχει προβλήματα».

Άλλο, βέβαια, εντελώς άλλο, η εναγώνια αναζήτηση του Γερμανού διανοητή Γκαίτε, ο οποίος πολύ πριν τον Μάρξ αναδείκνυε τη συνέπεια και την αξιοπρέπεια ως μέγιστη αρετή γράφοντας στον περίφημο «Φάουστ»: «Ήρθε ο καιρός ν’ αποδείξουμε με πράξεις ότι η αξιοπρέπεια του ανθρώπου ισούται με το μεγαλείο των θεών». Ψιλά γράμματα για τους σημερινούς πολιτικάντηδες, οι οποίοι αλλάζουν τη συνείδηση ανάλογα με την αλλαγή του ΕΙΝΑΙ, δηλαδή του ατομικού συμφέροντος.

Καταλήγοντας θα έλεγα ότι οι απρόβλεπτες αυτές εξελίξεις, που φαίνονται «αδύνατες» δημιούργησαν ένα επικίνδυνο μείγμα από τον Giorgo και Γιώργο, το οποίο ενδέχεται να προξενήσει απροσδιόριστη ζημία τόσο στα εθνικά μας θέματα όσο και στην αποσύνθεση της ελληνικής κοινωνίας.

Πρόκειται για μια γόμωση, η οποία θα επιφέρει την πλήρη αποσύνθεση της ελληνικής κοινωνίας η οποία είναι καιρός να δραπετεύσει από τη χρόνια ηθική και πολιτική χλωροφορμίαση.

Ως τελευταία κωλοτούμπα του «αμερικανοφάγου» και πολέμιου του κεφαλαίου σημειώνω την πρότασή σου προς το «σύντροφό» του κ. Τζέφρη, ν’ απειλήσει την Ευρωπαϊκή Ένωση ότι η Ελλάδα θα προσφύγει στο Δ.Ν.Τ. για δανεισμό! Ο κ. Πρωθυπουργός τον άκουσε και το έκανε, όπως δημοσίως επαίρεται ο ίδιος, γεγονός το οποίο ο γνωστός σατιρικός σχολιαστής της Τρίτης να πει ότι «συγκυβερνά ο κ. Καρατζαφέρης».

Έτσι λοιπόν, αυτή η «φαεινή» ιδέα του «ανατροπέα»έφερε από το παράθυρο το Δ.Ν.Τ. στις ευρωπαϊκές υποθέσεις και στην Ελλάδα.

Τι έχουν τα μάτια μας να δουν ακόμα από την πολιτική του και τις προκλητικές του κωλοτούμπες, πάντα «για το καλό της Πατρίδας»!

Ο επικίνδυνος πειρασμός της ελληνοϊσραηλινής προσέγγισης και ο δρόμος του μοναχικού πολεμιστή

2010-06-29T10:27:00.001+03:00

του Δρ. Κωνσταντίνου Γρίβα*

Η πρόσφατη διαμάχη Τουρκίας – Ισραήλ έθεσε μεγάλα ερωτήματα στην ελληνική εξωτερική πολιτική, κυρίως με το κατά πόσο η εξέλιξη αυτή συμφέρει την Ελλάδα, ενώ έφερε στο προσκήνιο και την επιλογή (;) μιας συμμαχίας με το Ισραήλ. Είναι αυτή όμως άραγε μια σοφή πολιτική και οι εξελίξεις αυτές είναι πράγματι προς όφελός μας;

Καταρχάς, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας το γεγονός της εξαιρετικά άβολης θέσης στην οποία βρίσκονται οι ΗΠΑ σε αυτή τη διαμάχη. Φυσικά και δεν μπορούν να «πουλήσουν» το Ισραήλ, από την άλλη όμως πολύ δύσκολα θα αποφασίσουν να συγκρουστούν με την Τουρκία. Όχι τόσο γιατί τη χρειάζονται ή πιστεύουν πως τη χρειάζονται, όσο γιατί τη φοβούνται. Και συγκεκριμένα φοβούνται ότι μπορεί να μετατραπεί σε ένα ισλαμιστικό – αντιαμερικανικό κράτος και να δημιουργήσει συμμαχία με το Ιράν. Και δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η Τουρκία βρίσκεται εκτός των δυνατοτήτων «δυναμικής αντιμετώπισης» της αμερικανικής πολεμικής μηχανής σήμερα…

Άρα λοιπόν, αυτό που μένει στους Αμερικανούς είναι να κρατήσουν προσωρινά μια πολιτική ουδετερότητας στην τουρκοϊσραηλινή αντιπαλότητα, να ενισχύσουν τις τουρκοαμερικανικές σχέσεις σε άλλους τομείς και να «εξευμενίσουν» την Τουρκία. Πράγματι, η πολιτική της Ουάσιγκτον έναντι της Τουρκίας τον τελευταίο καιρό είναι πολιτική κατευνασμού. Και το πιο εύκολο θύμα στην περιοχή, η «Ιφιγένεια», που θα μπορούσε να επιτρέψει την υλοποίηση αυτής της πολιτικής, είναι φυσικά η Ελλάδα. Μια χώρα την οποία οι Αμερικανοί δεν φοβούνται, δεν έχουν να περιμένουν τίποτε από αυτή, δεδομένης της συνεχούς γεωπολιτικής της απομείωσης των τελευταίων ετών, και δεν ανησυχούν μήπως ολισθήσει σε ουσιαστικές αντιαμερικανικές στρατηγικές επιλογές (δεν αναφερόμαστε φυσικά στις ανώδυνες κατά καιρούς αντιαμερικανικές εκρήξεις που περιορίζονται σε επίπεδο φρασεολογίας), μια και αποτελεί οργανικό μέρος του δυτικού κόσμου. Ακόμη και τα ανοίγματά της προς τη Μόσχα, επί πρωθυπουργίας Καραμανλή, που θα μπορούσαν να της έχουν προσδώσει ένα νέο γεωπολιτικό ειδικό βάρος το οποίο θα προκαλούσε και το σεβασμό των ΗΠΑ, είχαν δυστυχώς άδοξο τέλος.

Με κανέναν τρόπο, λοιπόν, η επιδείνωση των τουρκοϊσραηλινών και κατ’ επέκταση των τουρκοαμερικανικών σχέσεων δεν συνεπάγεται ότι είναι κατ’ ανάγκην προς όφελος της χώρας μας. Αντιθέτως, τα ζωτικά ελληνικά συμφέροντα μπορεί να αποτελέσουν το εύκολο θύμα που θα επιτρέψει τη διαιώνιση για λίγο καιρό ακόμη της εύθραυστης ισορροπίας στο τρίγωνο Ουάσιγκτον – Τελ Αβίβ – Άγκυρα.

Από την άλλη, βέβαια, δεν θα πρέπει να παραβλέπουμε και το γεγονός ότι αν η Ουάσιγκτον οδηγηθεί ανελέητα σε επιλογές μηδενικού αθροίσματος, έχοντας να επιλέξει ή το Ισραήλ ή την Τουρκία, η απάντηση είναι ξεκάθαρη και δεδομένη. Επιπροσθέτως, ακόμη και χωρίς την ύπαρξη του Ισραήλ, αργά ή γρήγορα το πιο πιθανόν είναι ότι οι τουρκοαμερικανικές σχέσεις θα οδηγηθούν σε οδυνηρό σχίσμα, μόλις παύσουν να υφίστανται οι φαντασιώσεις κάποιων πυρήνων εξουσίας στην Ουάσιγκτον, περί «εκσυγχρονιστικού» ρόλου της Τουρκίας στον ισλαμικό κόσμο. Μεταξύ των άλλων, η πολιτική γεωγραφία που δημιουργείται στο μετασανταμικό – μετααμερικανικό Ιράκ θέτει την Τουρκία με τις ΗΠΑ σε σαφέστατη τροχιά έντονης γεωπολιτικής αντιπαλότητας, λόγω του ζητήματος των Κούρδων. Άρα η πιθανότητα οξείας και ξεκάθαρης σύγκρουσης ΗΠΑ – Τουρκίας και Ισραήλ – Τουρκίας σε βάθος χρόνου είναι απολύτως πραγματικά.

Παρεμπιπτόντως, το ενδεχόμενο αυτό δεν είναι σίγουρο ότι έχει γίνει κατανοητό από τις ελληνικές ελίτ, οι οποίες έχουν επενδύσει στην ανορθολογική «ελληνοτουρκική φιλία», θεωρώντας ότι αυτή είναι και η επιλογή της Ουάσιγκτον. Άλλωστε, οι εγχώριες ελίτ που προωθούν αυτή την αυτοκαταστροφική προσέγγιση με την Τουρκία είναι και φιλοαμερικανικές και κατά κανόνα και φιλοϊσραηλινές. Οι άνθρωποι αυτοί, όμως, έχουν άραγε κατανοήσει ότι πιθανώς κάποια στιγμή στο μέλλον όλα αυτά τα ανοίγματα προς την Άγκυρα θα θεωρούνται εν δυνάμει απειλητικά από την Ουάσιγκτον; Και θα είναι άραγε πρόθυμοι να συγκρουστούν με την Ουάσιγκτον, το Τελ Αβίβ και το εβραϊκό λόμπι ανά τον κόσμο για χάρη του νέου τους φίλου;..

Συμμαχία με το Ισραήλ: Γεωπολιτικός ρεαλισμός ή ριψοκίνδυνη ζαριά;

Η δραματική επιδείνωση των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων έριξε στο τραπέζι την ιδέα της άμεσης και αποφασιστικής προσέγγισης της Ελλάδας με το Ισραήλ. Η επιλογή αυτή έχει σημαντικά ορθολογικά στοιχεία που ξεφεύγουν κατά πολύ από την απλοϊκά μανιχαϊστική σκέψη «ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου». Όσοι υποστηρίζουν αυτή την άποψη θεωρούν ότι το Ισραήλ είναι μια πολύ ισχυρή δύναμη και μια συμμαχία μαζί του θα προσέφερε τεράστια τακτικά και στρατηγικά πλεονεκτήματα εναντίον κάθε δυνητικού αντιπάλου. Επίσης, είναι πιθανόν να έσερνε τις ΗΠΑ σε μια σταθερή και μόνιμη φιλελληνική θέση.

Κατά την άποψη του γράφοντος, ωστόσο, η επιλογή αυτή είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Καταρχάς, σε παρόμοια περίπτωση όλη η τεράστια, μακροχρόνια, αν και μέχρι στιγμής αναξιοποίητη, γεωπολιτική επένδυση της Ελλάδας στον αραβικό κόσμο θα πήγαινε στράφι. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι μια προσέγγιση με το Ισραήλ, υπό αυτές τις συνθήκες, δεν θα εμφανιζόταν μόνον σαν αντιτουρκική αλλά και σαν αντιπαλαιστινιακή και αντιαραβική. Βέβαια, κάποιος ψυχρός και κυνικός ρεαλιστής θα μπορούσε να πει ότι αυτή η επένδυση στα συναισθήματα των αραβικών λαών απλά δεν μας χρειάζεται και θα μπορούσε να θυσιαστεί. Όμως, δεν είναι ακριβώς έτσι. Ναι μεν η δυναμική των ελληνοαραβικών σχέσεων δεν έχει ακόμη δώσει τα αποτελέσματα που θα θέλαμε, αλλά αυτό οφείλεται μάλλον σε άλλους παράγοντες και όχι στην… επένδυση αυτή καθεαυτή. Επίσης, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η ελληνική κοινή γνώμη είναι σαφέστατα προσανατολισμένη υπέρ των Παλαιστινίων και κατά των Ισραηλινών και καμιά στρατηγική επιλογή που θα ήθελε να μακροημερεύσει δεν μπορεί να μην λάβει υπόψη της τις διαθέσεις του ελληνικού λαού. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι ακόμη και ο πιο θετικά προδιατεθειμένος προς το Ισραήλ Έλληνας πολίτης θα πρέπει να παραδεχτεί ότι η ισραηλινή πολιτική τα τελευταία χρόνια έναντι των Παλαιστινίων είναι ατελέσφορη, αδιέξοδη, αντιπαραγωγική και εντέλει ανορθολογική, με αποτέλεσμα να έχει οδηγήσει σε σύγκρουση ακόμη και με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μια προσέγγιση, λοιπόν, με το Ισραήλ κινδυνεύει όχι μόνο να απομονώσει τη χώρα μας, αλλά και να νομιμοποιήσει με έμμεσο τρόπο την εικόνα που θέλει να περάσει η Τουρκία σαν προστάτιδα των Παλαιστινίων και ηγέτιδα του μουσουλμανικού κόσμου, επιτρέποντάς της να «πουλήσει» θεωρίες περί περικύκλωσής της από τη χριστιανική Ελλάδα και το Ισραήλ. Σε παρόμοια περίπτωση προκύπτει και ο κίνδυνος να μεταβληθεί και η ελληνοτουρκική αντιπαλότητα (η οποία πάντοτε υπάρχει και θα υπάρχει εις βάρος των μεταφυσικών προσπαθειών εξορκισμού της διαμέσου της εκάστοτε «ελληνοτουρκικής φιλίας») σε αντιπαλότητα της Ελλάδας με όλο το μουσουλμανικό κόσμο.

Επιπροσθέτως, κανείς δεν μας εγγυάται ότι η εχθρότητα Ισραήλ – Τουρκίας θα βαθύνει άμεσα και θα λάβει διαστάσεις μόνιμης και οργανικής εχθρότητας και δεν αποτελεί ένα περιστασιακό επεισόδιο, το οποίο θα αντικατασταθεί από μια ακόμη φάση (λυκο)φιλίας μεταξύ των δύο χωρών, έστω και σε βραχυχρόνιο ορίζοντα.

Στρατιωτική σύγκρουση

Ακόμη όμως και να μην συμβεί κάτι τέτοιο, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι δεν υπάρχει, μάλλον, κάποια άμεση προοπτική στρατιωτικής σύγκρουσης Ισραήλ και Τουρκίας, έτσι ώστε να σπεύσουμε και εμείς να εκμεταλλευτούμε την ευκαιρία και να… πάρουμε την Πόλη!

Η Τουρκία, παρ’ όλους τους λεονταρισμούς της, δεν είναι τόσο αιθεροβάμων ώστε να επιλέξει να συγκρουστεί στρατιωτικά με το Ισραήλ. Και το Ισραήλ, όμως, το τελευταίο πράγμα που θα ήθελε θα ήταν ένας ακόμη στρατιωτικός εχθρός με ισχυρό στράτευμα, δυτική τεχνολογία και ενταγμένος στους θεσμούς του δυτικού κόσμου. Άλλωστε, το γεγονός ότι οι δύο χώρες δεν έχουν κοινά σύνορα δυσκολεύει την όποια στρατιωτική εμπλοκή μεταξύ τους. Επίσης, δεν θα πρέπει να αποκλείεται το ενδεχόμενο της προώθησης κάποιας λογικής λύσης από πλευράς του Ισραήλ για την επίλυση του Παλαιστινιακού, κάτι που ζητάνε επίμονα οι ΗΠΑ αλλά και μεγάλο μέρος της ισραηλινής κοινής γνώμης. Σε αυτή την περίπτωση, η Τουρκία θα μπορούσε να εμφανιστεί ότι έφερε εις πέρας το ρόλο της ως προστάτιδα των Παλαιστινίων και να αποκαταστήσει, έστω και εν μέρει, τις σχέσεις της με το Τελ Αβίβ. Ο εχθρός του σήμερα είναι ο φίλος του αύριο και το αντίθετο. Και αυτό είναι αξίωμα στη Μέση Ανατολή εδώ και αιώνες.

Άλλωστε, δεν θα πρέπει να παραβλέπουμε την ύπαρξη ισχυρών και γνησίως φιλοϊσραηλινών δυνάμεων στο εσωτερικό της Τουρκίας, κυρίως στο στρατιωτικό κατεστημένο, οι οποίες δυσφορούν πολύ με τις επιλογές της κυβέρνησης Ερντογάν και θα ήθελαν η Τουρκία να κάνει στροφή 180 μοιρών όσον αφορά στις σχέσεις της με το Ισραήλ. Και κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα ότι οι δυνάμεις αυτές έχουν χάσει κάθε δυνατότητα να «φρονιμέψουν» την κυβέρνηση Ερντογάν και να αντιστρέψουν την ισλαμική – αντιισραηλινή της στοχοθέτηση. Η εσωτερική πολιτική σκηνή της Τουρκίας ήταν, είναι και θα είναι γεμάτη εκπλήξεις.

Και τι γίνεται τότε; Αν δηλαδή ο Ερντογάν βάλει νερό στο κρασί του ή ισχυρές δυνάμεις μέσα στην Τουρκία ανατρέψουν τη φιλοαραβική – αντιισραηλινή πολιτική και οι δύο χώρες τα «ξαναβρούν» έστω και προσωρινά;

Σε παρόμοια περίπτωση, αν η χώρα μας θα έχει εκτεθεί ως απροκάλυπτα φιλοϊσραηλινή, οι εξελίξεις αυτές, πολύ απλά, θα την «αδειάσουν» και το μόνο που θα της μείνει θα είναι η εχθρότητα του αραβικού και του ευρύτερου μουσουλμανικού κόσμου με απρόβλεπτες συνέπειες για το μέλλον.

Ακόμη, δεν θα ήταν φρόνιμο να μην εξετάσουμε το ενδεχόμενο ότι και το Ισραήλ, εκτός από τις ΗΠΑ, μπορεί να ακολουθήσει μια πολιτική κατευνασμού έναντι της Τουρκίας και η πιο πρόσφορη επιλογή σε παρόμοια περίπτωση είναι να στηρίξει τις διεκδικήσεις της Άγκυρας έναντι των ζωτικών συμφερόντων της Ελλάδας και της Κύπρου στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου…

Τέλος, έχει άραγε ερωτηθεί το Ισραήλ αν πράγματι θα ήθελε μια στρατηγική συμμαχία με την Ελλάδα;

Η επιλογή του αυτόνομου δρώντα και η επένδυση στην ισχύ

Από την άλλη, η ευκαιρία είναι πολύ μεγάλη για να τη χάσουμε. Όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, αυτό που κυριαρχεί στη γεωπολιτική ταυτότητα της περιοχής είναι μια τεράστια και επικίνδυνη γεωπολιτική ασάφεια. Κατά συνέπεια, αυτό που χρειάζονται σε βάθος χρόνου, τόσο οι ΗΠΑ και η Ευρώπη όσο και το Ισραήλ, είναι ισχυρά σημεία «αγκυροβολίου πολιτικής» που θα μπορούν να μειώσουν το βαθμό αβεβαιότητας και να αποτελέσουν κρίσιμης σημασίας στηρίγματα σε περίπτωση ακραίων εξελίξεων. Αν δηλαδή η Τουρκία οδηγείτο σε σαφέστατα εχθρική σχέση μαζί τους. Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, πρόκειται ίσως για τη μόνη χώρα στην περιοχή που μπορεί να παίξει αυτό το ρόλο, μια και είναι βαθιά ενταγμένη στους οργανικούς θεσμούς και τη γεωπολιτική υπόσταση της Δύσης και αυτό δεν μπορεί να αλλάξει. Αυτό που της λείπει όμως, ώστε να μπορεί να παίξει παρόμοιο ρόλο, είναι η ισχύς.

Έτσι, λοιπόν, θα μπορούσαμε να κρατήσουμε πολύ χαμηλούς τόνους σε αυτή την αντιπαράθεση και να κρατηθούμε απέξω. Αυτό σημαίνει όχι μόνο να αποφύγουμε να ταυτιστούμε με το Ισραήλ, αλλά και να απομακρυνθούμε, όσο είναι καιρός, από την Τουρκία, σταματώντας την αυτοκαταστροφική πολιτική της «ελληνοτουρκικής προσέγγισης». Εν παραλλήλω, θα πρέπει να ενισχύσουμε τη γεωπολιτική μας υποδομή, έτσι ώστε να γίνουμε εν δυνάμει ισχυροί παράγοντες στην περιοχή, αποτρέποντας ταυτοχρόνως την πιθανότητα να αποτελέσουμε την «Ιφιγένεια» σε μια πολιτική κατευνασμού της Τουρκίας από πλευράς ΗΠΑ και Ισραήλ. Να αντιστρέψουμε, δηλαδή, αυτή τη συνεχή πορεία γεωπολιτικής απομείωσης των τελευταίων ετών και να ξαναγίνουμε «κάτι» όχι ταυτιζόμενοι με κάποιο άλλο κράτος, αλλά ενισχύοντας την άμεση γεωπολιτική μας υπόσταση.

Κατά την ταπεινή άποψη του γράφοντος, τόσο οι ΗΠΑ όσο και το Ισραήλ μάλλον θα προτιμούσαν μια ισχυρή αν και φιλοπαλαιστινιακή Ελλάδα, η οποία όμως, έτσι και αλλιώς, λόγω της δυτικής γεωπολιτικής της ταυτότητας, αποτελεί εν δυνάμει σύμμαχο, παρά μια φιλοϊσραηλινή αλλά αδύναμη, άρα και άχρηστη Ελλάδα.

Κι αν όλα τα παραπάνω φαίνονται πολύ θεωρητικά, ένα άμεσο μέτρο που, κατά την άποψη του γράφοντος, θα ενίσχυε την «κρίσιμη γεωπολιτική υποδομή» της Ελλάδας, θα την τοποθετούσε στο κέντρο των εξελίξεων και θα αύξανε δραματικά τη σπουδαιότητά της για το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, χωρίς ταυτοχρόνως να ενοχληθεί καμιά από τις αραβικές χώρες και χωρίς να χρειάζεται να αλλάξει η ρητορική της Ελλάδας από φιλοαραβική σε φιλοϊσραηλινή, είναι η άμεση απόκτηση ναυτικών αντιβαλλιστικών ικανοτήτων.

Βέβαια, σε καμία περίπτωση παρόμοια επιλογή δεν θα πρέπει να συνδυαστεί με κάποια ένταξη, επίσημη ή ανεπίσημη, στον αντιβαλλιστικό σχεδιασμό της Ουάσιγκτον, κάτι που θα μπορούσε ίσως να προκαλέσει την αντίδραση της Ρωσίας. Δεδομένης της γεωπολιτικής λειτουργίας της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ, την ΕΕ και τη Ζώνη του Ευρώ, δηλαδή στο «σκληρό πυρήνα» της Δύσης, οι ελληνικές αντιβαλλιστικές ικανότητες εντάσσονται αυτομάτως στο στρατηγικό δυναμικό της Δύσης, χωρίς να χρειάζονται θορυβώδεις διακηρύξεις.

Σε παρόμοια περίπτωση, οι αντιβαλλιστικές ικανότητες του ΝΑΤΟ στην περιοχή (άρα εν δυνάμει και του Ισραήλ) ενισχύονται, η γεωστρατηγική Ομπάμα, που δίνει μεγάλη έμφαση στη ναυτική αντιβαλλιστική άμυνα, υποστηρίζεται με αποφασιστικό τρόπο, ο γεωπολιτικός ρόλος της Τουρκίας απομειώνεται και οι άμεσες αμυντικές δυνατότητες της χώρας μας έναντι της τουρκικής απειλής αυξάνονται αποφασιστικά, ιδιαίτερα δε έναντι των τουρκικών βαλλιστικών όπλων, τα οποία έχουν αυξηθεί κατά πολύ τα τελευταία χρόνια. Από την άλλη, ούτε οι Παλαιστίνιοι ούτε κανένας άλλος θίγεται και η Ελλάδα μπορεί να παραμένει κριτική έναντι του Ισραήλ και φιλοπαλαιστινιακή. Ταυτοχρόνως, όμως, θα έχει μετατραπεί σε μια μεγάλη μακροχρόνια επένδυση «μείωσης ρίσκου» για το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, σε περίπτωση που οι σχέσεις τους με την Τουρκία οδηγηθούν σε μια μεγάλη, οριστική και καταστρεπτική ρήξη κάποια στιγμή στο μέλλον. Βέβαια, η αγορά οπλικών συστημάτων, έστω και πολύ μεγάλης γεωπολιτικής αξίας, αυτή την εποχή είναι εκτός πραγματικότητας δεδομένης της οικονομικής κατάστασης της Ελλάδας. Όμως, αν πράγματι η υπόθεση του γράφοντος είναι σωστή, θα μπορούσε να εξεταστεί ακόμη και η πιθανότητα της απόκτησης παρόμοιων ικανοτήτων από το Ελληνικό Ναυτικό με αμερικανική ή νατοϊκή χρηματοδότηση. Η απόλυτη κίνηση ματ, βέβαια, θα ήταν η απόκτηση από την Ελλάδα ρωσικών αντιβαλλιστικών συστημάτων S-400 ή και άλλων πιο εξελιγμένων στο μέλλον, που θα πλαισίωναν τα ναυτικά αντιβαλλιστικά συστήματα, με τις ευλογίες της Ουάσιγκτον. Ακούγεται σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά ίσως κινείται στη σφαίρα των ρεαλιστικών επιλογών…

* Ο Κωνσταντίνος Γρίβας είναι ειδικός σε θέματα γεωπολιτικής ανάλυσης και πολεμικών τεχνολογιών. Διδάσκει το μάθημα της Γεωπολιτικής στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων.

Πηγή: m-epikaira.gr